GUÐFRÆÐI greinar, ritdómar, fyrirlestrar ...

Ofangreind bók barst nýlega inn á borð mitt. Efni hennar er áhugavert og á erindi til allra, sem unna íslenskri sögu og menningu. Þess vegna vek ég athygli á henni hér.

Bókin er nýkomin út á vegum Háskólaútgáfunnar og er 12. bindið í ritröðinni Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar. Þeir Már Jónsson dósent við H.Í. og Skúli S. Ólafsson, doktorsnemi, nú nýskipaður sóknaprestur í Keflavík, tóku efni bókarinnar saman. Skúli vinnur að doktorsritgerð um prestastefnur á Íslandi á 17. og 18. öld. Efni bókarinnar er eins konar aukaafurð þeirrar vinnu.

Á þessum tímsa var svo miklu meira af almennu lífi fólks háð kirkjulegri umsjón og handleiðslu en nútímamaðurinn á að venjast. Það er afar fróðlegt fyrir hann að kynnast því við lestur dómanna, hvernig tekið var á vandamálum 18. aldarinnar af embættismönnum hennar. Hitt er ekki síður áhugavert að bera allt þetta saman við daginn í dag og mundu fáir vilja skipta.

Dómarnir eru stærstur hluti bókarinnar, en svo er drjúgur viðauki úr bréfabókum biskups og fáein skjöl önnur. Í upphafi er vandaður inngangur, sem höfundarnir eiga báðir, og greina þar hvor frá annars hlut. Þar er gerð allnokkur úttekt á dómunum, þeir flokkaðir eftir efni og gerður samanburður við dóma Brynjólfs Sveinssonar, sem tók við Skálholtsbiskupsdæmi rúmum sex áratugum fyrr en meistari Jón. Í bókarlok er vandað registur, sem eykur gildi hennar mjög.

Verk þetta á vel heima í ritröð um íslenska alþýðumenningu. Efni þess er einkum um siðferðismál og þar ekki síst hjúskaparmál. Þarna er einnig komið að framkvæmd altarissakramentisins, sem ekki var ætíð til fyrirmyndar, og opinberri og heimuglegri aflausn. Þau mál teljast ekki til hinna viðkvæmari í dag, en voru það sannarlega á þessum tíma. Margt er þar forvitnilegt nútímamanninum. Hjúskaparmálin gátu haft mikil áhrif á embættisgengi presta. Of bráð barneign, þ.e. ef barn prestshjóna fæddist innan níu mánaða frá hjónavígslu, þýddi missi kjóls og kalls. Enginn sér nú rökrétt samhengi þar í milli. Ég gerði mér það til gamans að skoða þau mál í Guðfræðingatalinu nýja, tók af handahófi tvo bókstafi, sem hafa fámenna hópa að baki sér. Af 17 prestsvígðum einstaklingum fæddum 1910 og síðar, er eiga nafn, sem byrjar á þeim, myndu 12 hafa misst hempuna fyrir þessar sakir eða jafnvel aldrei íklæðst henni, hefðu þeir verið uppi á dögum Jóns Vídalín. Ekki myndu allir, sem nú bera biskupstitil, hafa sloppið að heldur. Þetta segir okkur, að hin kenningarlegu viðmið eru afstæð. Mér kemur í hug tregða kirkjunnar í dag til að viðurkenna hjónavígslu samkynhneigðra. Ekki kæmi mér á óvart, þótt seinni tíma menn myndu undrast slíka forneskju við upphaf 21. aldar.

Engin leið er að skrifa villulausa bók. Ekki get ég fundið að því, að rangt sé farið með staðreyndir, en hollt hefði þeim höfundum verið að fá utan að komandi mann til að lesa a.m.k. innganginn yfir. Það hefði losað þá við nokkur atriði, er geta pirrað þá sem vandlætingasamir eru. Þá hefði ég gjarnan séð meira af tilvitnunum í frumheimildir, þar sem að vísu koma í staðinn ágæt rannsóknarrit. Þó að heimildaskrá sýni vel, hvar dómana er að finna, þá væri það öllum flýtisauki við nánari skoðun, að hverjum dómi hefði fylgt nákvæm tilvitnun í dómabækurnar.

Þetta er ágæt bók og þarfur gluggi til fortíðar, tímabils sem margt má af læra, einnig fyrir daginn í dag og þá sem á eftir honum koma.