GUÐFRÆÐI greinar, ritdómar, fyrirlestrar ...

Það sætir nokkrum tíðindum að 6. bindi Sögu Íslands sem hóf göngu sína fyrir réttum 30 árum skuli nú komið út. Hér á eftir verður gerð nokkur úttekt á kirkjusögulegum þáttum verksins.

Texti Helga Þorlákssonar er yfirleitt lipur og læsilegur. Einstakir kafla byrja oft á æsilegum atburðum sem síðan eru raktir og skýrðir frekar. Afleiðingin verður sú að tímaröð frásögunnar raskast en áhugakveikjan verður fyrir vikið oft virkari en ella. Einstöku sinnum má þó segja að stíllinn verði flatneskjulegur eins og þegar höfundur segir á einum stað að aflátssalar hafi ekki boðið hjónaafslátt! Annað slíkt dæmi er að einhvers staðar segir höfundur að 16. aldarmaður hafi lokið BA-pófi! Loks segir í fyrirsögn að Marteinn biskup hafi „sagt upp“ en almennt er talað um að bikupar biðjist lausnar eða láti af embætti.

Þá ber að geta þess ágæta framtaks höfundar að víkja frá markaðri stefnu ritsins í því að vísa ekki til heimilda en það gerir hann í nokkrum mæli og fljótt á litið í meiri mæli en þó er gert í fyrri bindum. Eykur það gildi verksins en skapar þó um leið gríðarlegan vanda. Meginreglan virðist sú að vísa til heimildar þegar orðrétt er eftir haft. Á það oftast við um fornar heimildir (einkum úr Ísl. fornbréfasafni). Þessa er þó ekki alltaf gætt. T.d. virðist oft vitnað í kveðskap án tilvísunar. Þá skapar höfundur sér að því er virðist tækifæri til að vísa í yngri rannsóknarrit með því að taka upp orðréttar tilvitnanir þar sem eins hefði mátt endursegja, þá vísar hann einstöku sinnum til heimildar fyrir endursögn eða getur nafns fræðimanns í texta. Loks gefur hann til kynna þegar hann gengur út frá því sem kalla má almenn viðhorf í fræðunum fram til þessa. Þetta veldur því að lesandi getur að örlitlu leyti greint aldurslög í textanum og myndað sér skoðun á traustleika hans og framlagi höfundar. Þessar beinu og óbeinu tilvísanir uppfylla þó alls ekki þær kröfur sem gera verður til fræðilegs yfirlitsrits. Til að bæta úr þessu hefði þurft að fylgja ritinu úr hlaði með ítarlegri rannsóknarsögu og staðsetja það þar með í rannsóknarsögulegu samhengi sínu eða skýra heimildanotkun ítarlegar í eftirmála.

Sá kostur sem höfundur hefur valið að vísa annað slagið til síðari tíma rannsókna skapar oft álitamál sem lúta að því hvers vegna vísað sé til heimildar í eitt skipti en ekki annað. Dæmi um stað þar sem tvímælalaust hefði átt að vísa til heimilda er þegar höfundur ræðir íslensk orð fyrir alþjóðlega hugtakið reformation og kemst að þeirri niðurstöðu að um orðið siðbreyting „...ætti að geta náðst sæmileg sátt...“[1] Má skilja þessi orð án tílvísunar þannig að þar sé um nýja lausn að ræða. Svo er þó alls ekki. Í kirkjusögulegum skrifum hefur siðbreytingarhugtakið verið notað í áratugi.[2] Í Kristni á Íslandi veitti Loftur Guttormsson siðbreytingarhugtakinu síðan nýja og þrengri merkingu þar sem hann notar það hugtak um langtímaþróunina er hinn nýji siður komst á meðal þjóðarinnar en siðaskipti yfir hina lögformlegu skammtímaþróun er lútherskunni var komið á með þrýstingi að utan.[3] Helgi Þorláksson beitir hins vegar ekki félagssögulegri nálgun líkt og Loftur gerir og þarf því ekki á þessari aðgreiningu að halda. Æskilegra hefði þó verið að meiri samrærmingar væri gætt í hugtakanotkun þegar um svo veigamikið fræðihugtak er að ræða og það fengið svo skýrt afmarkaða merkingu í nýju fræðiriti.

Helgi Þorláksson horfir í raun framhjá hinum veigamikla aðskilnaði milli hinna lögformlegu siðaskipta og hinna hugarfarssögulegu siðbreytingar og lítur svo á að siðbreytingunni hafi verið lokið um 1630 er það nokkru síða en Loftur Guttormsson telur varðandi siðaskiptin (siðbreytinguna hjá Helga) en a.m.k. heilli öld fyrr en Loftur telur varðandi siðbreytinguna í hinni hugarfarssögulegu merkingu.[4] Sker hann sig með þessari áherslu á atburðasöguna og skammtímaþróun siðaskiptatímans mjög frá því sem gerist í siðbreytingarrannsóknum nú um stundir og má í því sambandi benda á rit sænska sagnfræðingsins Göran Malmstedts Bondetro och kyrkotro sem líkt og Loftur dregur fram mikinn mun á opinberri játningu kirkjunnar (ímynd siðbreytingarinnar/siðaskiptanna) og trú og háttum almennings (raunmyndar siðbreytingarinnar). Hann kemst m.a. að hliðstæðri niðurstöðu og Loftur að markmiðum siðbretingarmanna hafi lítt verið náð fyrr en á 18. öld.[5] Þessi munur á niðurstöðum Lofts, Malmstedst og fleiri annar vegar og Helga Þorlákssonar hins vegar byggist á atburðasögulegri aðferð Helga við ritun sinnar sögu og að sumu leyti annarri skilgreiningu á grundvallahugtakinu siðbreyting og þeim viðmiðum sem notuð eru til skilgreiningar á því. Hér skal tekið undir með þeim sem hallast að því að siðbreytingin hafi í raun verið mjög hægfara ferli og náð allt fram um miðja 18. öld. Of þung áhersla á hina lögfomlegu hlið (þ.e. siðaskiptin í þeirri merkingu sem Loftur Guttormsson gaf hugtakinu) slævir í raun vitun manna fyrir eðli og framrás þeirra kirkjusögulegu þróunar sem átti sér stað á 16. öld og rakin verður til Lúthers og samverkamanna hans.

Í kaflanum um siðbreytinguna eru efnistök Helga Þorlákssonar eins og fram hefur komið fyrst og fremst mótuð af hefðbundinni atburða og persónusögu en hvorki hugmynda- né félagssögu sem hafa verið viðhafðar með góðum árangri á þessu sviði hin síðar ár. Af þessum sökum bætir verk hans litlu við fyrri þekkingu og er t.a.m. mun hefðbundnari en skrif Lofts Guttormssonar um sama tímabil í Kristni á Íslandi (2000). Það skal þó viðurkennt að hér er undirritaður á hálum brautum þar sem hann getur vart talist óvilhallur gagnvart síðartalda ritinu! Sökum þessara efnistaka hefur Helgi nokkurn áhuga á að leita uppi „fyrsta lútheranann“ á landinu og kemst að þeirri niðurstöðu að það hafi verið Páll Vigfússon (d. 1570) á Hlíðarenda síðar lögmaður. Helstu rökin fyrir þessu eru að Páll hafi gefið fólki sínu að eta kjöt á föstudegi og síðar verið góður stuðningsmaður Gissurar Einarssonar. Hér er vart um nægileg rök að ræða og ómögulegt að fullyrða að Páll hafi verið orðinn „lútherskur af hugsjón“ þegar hann gaf fólkinu kjötið.[6] Til að tilgáta sem þessi geti talist trúverðug þyrfti að finna skýringar á því hvenær og hvernig Páll varð lútherskur en ekki virðist hlaupið að því enda gerir Helgi ekki neina tilraun til slíks. Ef tilgátan stenst er t.d. torskilið hvers vegna hann ásældist ekki eignir klaustra eins og sérstaklega er tekið fram – a.m.k. til breyttra nota – en klaustrin voru bæði óþörf og skaðleg að skilningi lúherskra hugsjónamanna.

Eins má segja að skýringar Helga á samskiptum þeirra Ögmundar Pálssonar og Gissurar Einarssonar séu allar á persónusögulegum nótum og vekur það helst nýlundu að hann álítur Ögmund biskup mun hliðhollari lútherskum sið en hingað til hefur verið gert.[7] Telur undirritaður hann raunar ganga of langt í þessu efni á of veikum grunni. Ögmundur tjáði sig vissulega í aðra röndina á jákvæðum nótum varðandi upptöku hins nýja siðar. Allir þeir fyrirvarar og tal hans um hversu erfitt það yrði að koma henni á verður þó að teljast ígildi höfnunar.

Þegar um framrás siðbreytingarinnar í Skálholtsbiskupsdæmi er að ræða hefði vissulega verið áhugavert að láta reyna á áhrif fornmenntastefnunnar (húmansismans) sem var samkirkjuleg stefna í þeirri merkingu að hennar gætti bæði meðal siðbreytingarmanna og þeirra sem halda vildu í kaþólskuna. Olli stefnan stundum svo mikilli samstöðu að menn greindi vart á um annað en það hvort þeir vildu halda tryggð við páfann og þá kaþólsku kirkju sem hann leiddi eða ekki (þessu máli gilti t.d. um Lúther og Erasmus frá Rotterdam á ákveðnu tímabili). Kann að vera að þeir hafi báðir verið mótaðir af fornmenntastefnunni Ögmundur og Gissur en aðeins staðið hvor sínu megin við þessa markalínu? Þessari spurningu verður e.t.v. aldrei svarað hvað Ögmund áhrærir en frekari rannsóknir ættu að geta leitt í ljós hvort tilgátan stenst um Gissur sem þá hefur frekar verið siðbreytingarmaður að hætti Melanchthons en Lúthers. Áhersla hans á skólahald í klaustrunum gæti vissulega bent í þá átt. Á hinn bóginn gerir Helgi tilraun til að skýra stefnu Jóns Arasonar í ljósi fornmenntastefnunnar þótt hann horfist vissulega í augu við að þar sé að líkindum um fráleita tilgátu að ræða.[8]

Vegna persónu- og atburðasögunnar má líka benda á að Helgi gerir sér tæplega nægilegan mat úr því hversu gjörólíkar „biskupstypur“ Jón Arason og Ögmundur Pálsson voru. Annar vegar barnmargur „sekuler“-klerkur (þ.e. tilheyrði ekki klausturreglu) sem sjálfsagt hefur verið opinn fyrir veraldlegri menningu innlendra höfðingja en hins vegar „reglu“-klerku og fyrrum ábóti sem var að líkindum mun kirkjulegri í öllum röksemdafærslum og þankangangi.

Kaflinn Í kjölfar siðbreytingar 1551-70 markar mun meiri tímamót. Þar gerir Helgi skýrari og samfelldari grein fyrir pólitískum og efnahagslegum afleiðingum siðbreytingarinnar en hingað til hefur legið fyrir í stuttu máli. Þar bendir hann á að upptaka kirkjueigna varð minni hér en í Danmörku og biskuparnir héldu meira af tekjustofnum sínum og félagsstöðu. Þetta var löngu þekkt. Hitt er nýrra að hann rekur hvernig innlendir aðilar raunar bæði veraldlegri höfðingjar og fátæklingar hafa að öllum líkindum notið góðs af þeirri efnahagslegu uppstokkun sem varð. Þá bendir hann á að breytingar þessar urðu samtímis því að ríkisvald og þar með lög og réttur styrktust í landinu sem gat orðið öllum til hagsbótar.[9] Í þessu sambandi orkar þó e.t.v. tvímælis það orðalag að siðbreytingunni hafi „...fylgt vaxandi ríkisvald sem var megineinkenni stjórnmálaþróunar í Evrópu á 16. öld.“[10] Hér má halda því fram að Helgi standi fullnærri þeirri gömlu skýringu að vaxandi ríkis- eða konungsvald hafi verið bein og óhjákvæmileg afleiðing siðbreytingar. Svo var alls ekki. Sums staðar ýtti siðbreyting undir aukið sjálfræði borga (t.d. á Kalvískum svæðum) og völd konunga styrktust einnig í löndum þar sem engin siðbreyting varð (eins og t.d. í Frakklandi).[11] Hér var því frekar um tvö ferli að ræða sem áttu sér stað stamtímis og að sumu leyti á sömu stöðum, siðbreytingu og vaxandi ríkisvald. Orðalag Helga liggur fullnærri hinni gömlu túlkun.

Kaflarnir um framhald siðbreytingarinnar vekja nokkrar spurningar. Um Ólaf Hjaltason, fyrsta lúhterska biskupinn á Hólum, segir t.a.m. að hann hafi verið „róttækur lútherssinni“.[12] Í kaflanum er hins vegar lýst störfum mjög hófsams siðbreytingarmanns sem vel gæti hafa starfað í anda fornmenntastefnunnar sem aðeins vildi breyta því sem stríddi mest gegn lútherskum sið. Í kaflan um Gísla Jónsson, þriðja lútherska biskupinn í Skálholti, vekur meiri athygli hversu fljótt höfundur telur siðbreytinguna hafa gengið yfir hér (sjá hér að framan). Þar segir t.d. að fyrir 1587 hafi prestar „almennt borið sig rétt að við messurnar í söng prédikunumu og helgisiðum ölllum.“[13] Þessi fullyrðing þarfnast fyllri rökstuðnings a.m.k. hvað prédikunina varðar. Skömmu síðar segir að við siðbreytingu hafi „allur tíðasöngur klerka fallið niður“.[14] Þetta er raunar ofsagt þar sem óttu- og atfansöngur skyldu halda sér í lútherskum sið á helgum dögum en fá nýtt hlutverk. Erfitt var fyrir klerka að breyta eftir þessu í víðlendum og dreifbyggðum sóknum Íslands en þeir fengu sérstök fyrirmæli um það hvernig aðlaga ætti sig að þeim aðstæðum.[15] Þá er dálítið tortryggileg sú kenning höfundar að einhvers konar altarisgönguvakning hafi átt sér stað í kjölfar siðbreytingar en almennt hefur verið talið að fastir siðir með 1-2 altarisgöngur á ári hafi haldist úr kaþólskum sið. Benda ummmæli höfð eftir D. Vetter 1613 einmitt til að þá hafi atferli altarisgöngufólks verið með með kaþólskari blæ en hann átti að venjast í heimahögum sínum.[16] Er mikill skaði að höfundur skuli ekki styðja það mat sitt heimildum. Skýra má viðmið Guðbrandar Þorlákssonar um 3-4 altarisgöngur á ári með því að kirkjuskipun Kristjáns 3. skapaði ákveðinn vanda þar sem grunnform hennar fyrir guðsþjónustu safnaðarins var hámessa með altarisgöngu og gert var ráð fyrir að alltaf væru einhverjir til altaris en sú virðist alls ekki hafa orðið raunin hér á landi. Prestum var hins vegar bannað að neyta sakramentisins nema þegar einhverjir höfðu tilkynnt sig til altarisgöngu. Var því búið til form fyrir altarsigöngulausar guðsþjónustur og kallaði þetta á einhver viðmið um það hversu oft væri þó æskilegt að vera til altaris. Hefði Guðbrandur verið að sporna gegn „ofneyslu“ er líklegra að hún hafi verið eldri en siðbreytingin og fólk hér oftar neytt sakramentisins en skyldan bauð.[17]

Þá verður það að teljast missögn að ferming hafi haldist hér í lútherskum sið en aðeins breytt um innntak. Víst lagðist hún af hér eins og annars staðar við siðbreytinguna. Fornmenntabiskupinn Guðbrandur Þorláksson gerði vissulega tilraun til þess að endurvekja hana í Hólabiskupsdæmi um 1570 en óljóst er um framkvæmd.[18] Skipan sú sem Helgi Þorláksson lýsir um fermingar komst varla á fyrr en um miðja 18. öld með heimsókn Harboes og það sama á e.t.v. við um reglubundnar húsvitjanir.[19] Þá þykir undirrituðum Helgi halla nokkuð á hlut Páls Stígssonar hirðstjóra í að festa lútherska siði í sessi en til eru frá honum nákvæm fyrirmælu um kirkjugöngur fólks og hegðun við kirkjur. Hefur Páll líklega haft allt eins mikil áhrif og Gísli biskup en hjá Helga er Gísla ætlað meira frumkvæði. Almennt telur Helgi að ekki hafi verið mikil börð af kaþólskum trúarleifum hér um aldamótin 1600.[20] Hefur siðbreytingin þá gegnið mun hraðar yfir hér en gert hefur verið ráð fyrir bæði hér og í nálægum löndum þar sem þjóðháttafræðilegum og félagssögulegum aðferðum hefur verið beitt. Kann aðferðafræði og heimildanotkun Helga að gera það að verkum að hann fær meiri „augnabliksmynd“ af siðbreytingunni en ella væri. Vissulega ræðir hann einkum um ýktustu fastheldnina við kaþólska dýrlingadýrkun en meir hefði þurft að fjalla um kaþólskar trúarleifar eftir siðbreytingu og langtímaþróunina í því sambandi.

Í kaflanum um Guðbrand Þorláksson leggur höfundur mikla áherlsu á umvöndunarsemi biskups, siðavendni og alvöru í trúarefnum.[21] Í þessu efni hefði vel mátt geta þess að helsti lærifaðir Guðbrandar í Kaupmannhöfn Niels Hemmingsen lenti utan meginstraums lútherkrar kristni í heimalandi sínu og missti embætti sín.[22] Var hann grunaður um kalvínsk áhrif og kann þeirra vel að hafa gætt um sumt hjá Guðbrandi þótt hann að öðru leyti viki frá kenningum læriföðurins, í það minnst má ætla að hann hafi verið læriveinn Melanchthons fremur en Lúthers sjálfs og skýri það þennan sérstaka tón.[23] Bágbornasti hluti þessa kafla er þó tilraun Helga til að skýra kenningu Lúthers. Hann leggur einkum áherslu á tvöfalda útvalningarkennningu sem alls ekki var áberandi hluti af kenningu Lúthers ef hún kemur þá þar fram þegar öllu er á botninn hvolft. Þá leggur hann áherslu á erfðasyndina og vonlausa stöðu mannsins frammi fyrir reiðum Guði, sem ekkert blíðkaði nema iðrun, játning synda og altarissakramenti.[24] Virðist raunar svipaður skilningur liggja þar að baki hjá höfundi og menn lögðu í góð verk á miðöldum. Á hinn bóginn örlar ekki á því fagnaðarerindi sem Lúther boðaði og gaf kirkju hans nafn (þ.e. hin evangelíska) og felst í friðþægjandi dauða og upprisu Krists syndugum til sáluhjálpar. Það er því aðeins skuggahliðin, lögmálið, sem höfundur hefur að nokkru leyti á valdi sínu. Hefði á annað borð átt að gera einhverja innihaldsgreiningu á siðbreytingunni og láta ekki staðar numið við atburðasöguna eina hefði þurft að viðhafa þverfræðilegri vinnubrögð og kalla guðfræðing til aðstoðar eða í það minnsta yfirlesturs. Eins og á málum er tekið eru gamlar staðalmyndir og fordómar frá dögum Páls Eggerts Ólasonar aðeins festar í sessi og er það miður. Á hitt má benda að höfundur ætlar kirkjunni alls ekki eins ráðandi hlut í útrýmingu dansa, leikja og vikivaka og hingað til hefur verið gert. Þess í stað bendir hann á að hér hafi einnig gætt aukinna áhrifa konungsvalds sem vildi efla siðmenningu í landinu og koma á bættri hegðun og allsherjarreglu.[25]

Annars er skaði að öll hugmyndafræðileg að ekki sé sagt guðfræðileg umfjöllun um siðbreytingarguðfræðina sjálfa, lútherska réttrúnaðinn og mismuninn þar á milli er mjög í skötu líki. Sama má segja um ýmsa kirkjulega siði sem héldust fram yfir siðbreytingu. Þannig er t.d. lögð áhersla á að skriftirnar hafi haldið sér en ekki gerð grein fyrir þeirri mikilvægu breytingu sem á þeim varð þegar þær þróuðust í átt frá syndajátningu til prófs í kristnum fræðum. Hófst þessi þróun snemma en náði hámarki á 18. öld.[26] Þá er athyglisvert að ekki skuli fjallað ítarlegar um guðfræði og trúarlíf Brynjólfs Sveinssonar en gert er. Um leið og sagt er að hann hafi fylgt „lútherskri stefnu betur en fyrirrennarar“ hefði mátt minnast á alþekktan áhuga hans á Maríu mey sem ekki getur talist fullkomlega í þeim anda sem þarna var lýst.[27]

Hér hefur farið eins og oft vill verða í ritdómum að einkum hefur verið staldrað við það sem betur hefði mátt fara. Það breytir því ekki að Helgi Þorláksson hefur sent frá sér læsilegt og greinagott yfirlit yfir hina pólitísku og stofnunarlegu hlið siðbreytingartímans í hefðbundnum atburðasögulegum anda sem líklegt er að höfði til breiðs lesendahóps. Svo skal það ítrekað að hér hefur aðeins verið fjallað um kirkjusöguna en ekki hina „almennu“ sögu sem stendur sérsviði höfundar nær og þar sem helstu styrkleika verksins er væntanlega að finna.

Hjalti Hugason

Textar og hjálpargögn

Helgi Þorláksson: Saga Íslands. VI bindi. Samið að tillhlutan Þjóðhátíðarnefndar 1974. Ritstjóri Sigurður Líndal. Reykjavík, Hið íslenzka bókmenntafélag, Sögufélagið.

Hjalti Hugason, 1988: „Krisnir trúarhættir“. Íslensk þjóðmenning. 5. b. Ritstj. Frosti F. Jóhannson. Reykjavík, Bókaútgáfan Þjóðsaga. S. 75-339.

Hjalti Hugason, 1989: „Hverju breytti siðbreytingin? Tilraun til endurmats í tilefni af páfakomu.“ Kirkjuritið. 55. árg. 1.-2. hefti 1989. Reykjavík. S. 71-99.

Hjalti Hugason, 1990: „Evangelisk traditionalism – Gudbrandur Tholákssons konsolideringssynoder under 1570- och 1590-talen“ Reformationens konsolidering i de nordiska länderna 1540-1610. Ritstj. Ingmar Brohed (Skrifter utgivna av Nordiskt institut för kyrkohistorisk forskning. 6.). Ósló, Universitetsförlaget. S. 96-118.

Lausten, M. Schwarz, 1983: Danmarks kirkehistorie. Kaupmannahöfn, Gyldendal.

Loftur Guttormsson, 2000: Frá siðaskiptum til upplýsingar. (Kristni á Íslandi. 3. Ritstj. Hjalti Hugason). Reykjavík, Alþingi.

Malmstedt, Göran, 2002: Bondetro och kyrkoro. Religiös mentalitet i stormaktstidens Svergie. Lundi, Nordic Academic Press.

Sigurðu Líndal, 1974: „Formáli.“ Saga Íslands. VI bindi. Samið að tillhlutan Þjóðhátíðarnefndar 1974. Ritstjóri Sigurður Líndal. Reykjavík, Hið íslenzka bókmenntafélag, Sögufélagið. S. VII-VIII

Sigurður Líndal, 2003: „Formáli.“ Saga Íslands. I bindi. Samið að tillhlutan Þjóðhátíðarnefndar 1974. Ritstjóri Sigurður Líndal. Reykjavík, Hið íslenzka bókmenntafélag, Sögufélagið. S. VII-XI.

Aftanmálsgreinar

[1] Helgi Þorláksson 2003: 43.

[2] Sjá t.d. Hjalti Hugason 1989: 75-76.

[3] Loftur Guttormsson 2000: 9-12.

[4] Helgi Þorláksson 2003: 327. Ekki verður hjá því komist að benda á að þessi tímasetning gengur nokkuð á skjön við þá lýsingu sem brugðið er upp nokkrum blaðsíðum aftar eða á síðu 332 þar sem lögð er áhersla á að 1640 hafi enn eimt eftir af þeirri upplausn og losi sem siðbreytingunni fylgdi vissulega og Helgi dregur ágætlega fram í verki sínu. Virðist því um dálitla mótsögn að ræða sem rýrir gildi fyrrgreindrar tímasetningar. Virðist varlegar að þoka þessum tímamörkum enn lengra inn á 17. öldina nema siðbreytingarhugtakið sé notað í algerlega lögfræðilegri og atburðasögulegri merkingu en það gerir Helgi Þorláksson í raun. Samanber Loftur Guttormsson 2000: 110, 217

[5] Malmstedt 2002.

[6] Helgi Þorláksson 2003: 46-47.

[7] Helgi Þorláksson 2003: 49-55.

[8] Helgi Þorláksson 2003: 70-71.

[9] Helgi Þorláksson 2003: 89-107.

[10] Helgi Þorláksson 2003: 107.

[11] Hjalti Hugason 1989: 92-97.

[12] Helgi Þorláksson 2003: 109.

[13] Helgi Þorláksson 2003: 112

[14] Helgi Þorláksson 2003: 113.

[15] Hjalti Hugason 1988: 221-223, 285.

[16] Helgi Þorláksson 2003: 116-117. Samanber Hjalti Hugason 1988: 228. Loftur Guttormsson 2000: 171.

[17] Hjalti Hugason 1990: 108.

[18] Hjalti Hugason 1990: 99-101.

[19] Helgi Þorláksson 2003: 117.

[20] Helgi Þorláksson 2003: 117-118.

[21] Helgi Þorláksson 2003: 183.

[22] Lausten 1983: 137-138, 155-156.

[23] Hjalti Hugason 1990: 109-112.

[24] Helgi Þorláksson 2003: 171.

[25] Helgi Þorláksson 2003: 205.

[26] Helgi Þorláksson 2003: 330.

[27] Helgi Þorláksson 2003: 336.