GUÐFRÆÐI greinar, ritdómar, fyrirlestrar ...

Óheppileg atvik geta komið góðu til leiðar. Bókin "Í nærveru" eftir sr. Sigfinn Þorleifson, einn reyndasta sjúkrahúsprest landsins og brautryðjanda sálgæslu innan íslenskrar heilbrigðisþjónustu, varð til í sjúkralegu höfundar eftir að hann datt ofan af þaki á húsi sínu. Óheppilegt atvik sem gaf góðan ávöxt, góða bók. Það sem birtist á kirkjan.is er rýni í ofangreinda bók ásamt einstaka vangaveltum um kristni og samtíð.

Bókin er skrifuð af ríku innsæi, fegurð og af skarpri dómgreind. Hún bendir prestum, læknum og starfsfólki innan kirkju og heilbrigðisgeira með afdráttarlausum hætti (og stundum undir rós) á það sem betur má fara og mestu máli skiptir í þessum mikilvægu störfum. Hún bendir á mikilvægi samtals, skilnings og alúðlegrar nærveru, m.ö.o. mikilvægi þess "að ástunda sannleikann í kærleika".

Í öllu þessu er Sigfinnur góður kennari sem þekkir af eigin raun mögulega krókastígu og fúafen sjálfskilnings embættismanna og fagstétta og hefur fjarlægð til að sjá hlutina í heilbrigðu ljósi. Umfjöllun hans um fyrirgefningu og heilbrigði er einkar athyglisverð og upplýsandi um hvernig best verði stuðlað að vexti og döfnun hvað þetta varðar. Þá er gott að sjá skýrt kveðið á um mögulegan mun á heilbrigðri og óheilbrigðri trú.

Bókin geislar af kímni og er frísklega krydduð með reynslusögum sem upplýsa nánar skoðanir höfundar og hún er líka einlæg trúartjáning kristins manns. Guðfræði Sigfinns er fyrst og fremst guðfræði nærveru, þjónustu, hlustunar, alúðar og fyrirgefningar, þ.e.a.s. sú guðfræði þar sem trúin miðar að því að vera sá sem maður er sannastur. Hlutverk sálusorgara er að gera þetta mögulegt og að standa vörð um þessa viðleitni hjá öðrum. Til að renna stoðum undir þessa skoðum notaðst höfundur jöfnum höndum við ritninguna og nokkrar meginstoðir sálgæslufræða s.s. Erich Fromm, Paul W. Pruyser, Vicktor E Frankl, Sigmund Freud, Rollo May, Ingvar Bengtson, Henri J.M. Nouwen, o.fl.

Bókin er líka "íslensk" og "þjóðkirkjuleg" í framsetningu. Þetta hefur bæði kosti og galla. Kostirnir eru næmi gagnvart íslenskum trúararfi og mikilvægt innsæi úr íslenskri trúarhugsun, ljóðlist og bókmenntum sem nýtist vel til að skýra eðli nærverunnar. Hættan er hinsvegar sú að trúarhugsunin sjái hina breiðu flóru mannlífs, kristni og trúarbragða í veröldinni í einleitu ljósi. Það er þó aðeins á einum stað þar sem höfundur fellur í þessa gryfju þar sem hann segir: "Hin guðdómlega gjafmildi, það virðist vera ávöxtunarleið trúarinnar. Þetta sýnist mér vera hinn mikli og róttæki munur á boðskap Krists annars vegar og svo lögmálshyggju gyðingdómsins hins vegar, sem Frelsarann gagnrýnir og er enn við lýði. Þar sjáum við heftingu trúarinnar, helsið sem þarf að leysast til þess að trúin geti orðið leið vaxtar og frelsins."

Gyðingdómur er mikil flóra sem og skiptist í hið minnsta í gyðinglegan rétttrúnaður, siðbreyttan gyðingdóm og afhelgaðan gyðingdóm. Það er vandasamt að gagnrýna siði og trú annars fólks, einkum siði sem við þekkjum lítið af eigin raun. Ég veit hinsvegar úr hvaða átt höfundur kemur hvað þetta varðar því ég kem þaðan líka, þ.e. frá nokkuð einskorðaðri guðfræðihugsun sem íslensk kirkja dvelur enn í og byggir á afbrigðum þýskrar mótmælendatrúar og nokkuð einsleitri séríslenskri túlkun hennar. Það var gaman að sjá vitnað í nokkra af merkustu guðfræðingum mótmælenda á síðustu öld, s.s. Paul Tillich, Reinhold Niebur, Dietrich Bonehoeffer og Helmuth Thieliche. Hinsvegar þegar þessir höfundar eru lesnir af lesendum sem hefur verið dýft í skírnarlaug fjölhyggjuhugsunnar þá er ekki laust við að í þeim birtist viss úthýsing varðandi önnur trúarbrögð, þ.e. sú einfaldaða megináhersla ríkir að kristin trú standi öðrum trúarbrögðum framar. Ég veit ekki hversu mikla þörf við höfum fyrir þessa skoðun lengur enda má líka spyrja: Hvaða kristni? Þvílík er flóra hennar.

Tvær aðrar þúfur valt ég um: Fyrst um hugmyndina um fólk í söfnuði sem "sóknarbörn". Nú, þegar við höfum orðið meira vald yfir lífi okkar, erum í auknum mæli vel menntuð og sjálfstæð þá er ekki endilega að við viljum vera "börn" lengur: Við viljum fullorðnast (og "vaxa upp" til Krists) og kannski er tími fyrir þjóðkirkjuna að fullorðnast líka á ýmsa vegu. Síðan valt ég um hugtakið "föðurást" sem Sigfinnur gerir góð skil og í anda Thieliche (og Jesú) þá víkur hann að óskilyrtri "föðurást" sem miðlægum kjarna í táknmáli kristinnar trúar. Ég get tekið undir það, en spyr jafnframt um "móðurástina". Saga föðurímyndarinnar í kristninni og karlmiðlægni hennar ber þess merki að ekki hafi alltaf tekist að tjá í gegnum hana óskilyrta alúð og ást. Ef við kyngerum Guð má spyrja hvort föðurímyndin sé ekki of útilokandi og hvort móðurástin sé ekki jafngild tjáning á ást Guðs og eðli nærveru? Það er kannski ekki af tilviljun að mynd af móðir með barn prýðir bókarkápu og kapellur sjúkrahúsa í Reykjavík.

Bókin "Í nærveru" er hafsjór af leiðbeiningu, innsæi og réttsýnni afstöðu sem gagnast okkur sem vinnum störf á heilbrigðissviði og innan kirkjunnar. Hún er í senn sterkur vindur og mildur blær. Með því að meðtaka boðskap Sigfinns þá myndum við sem í nærverustörfum verða flínkari og hamingjusamari í leik og starfi. Ég mæli því með bókinni fyrir alla sem vinna í nærveru og öðrum áhugasömum um starfshætti sjúkrahússpresta, sálgæslu og áfallahjálp. Bókin ætti að vera skyldulesning fyrir guðfræðistúdenta, presta, djákna, biskupa og prófasta og hún er gagnmerkur inngangur að því áhugaverða sviði guðfræðinnar sem er sálgæslufræðin, trúarlífssálarfræðin og að þeim mikilvægu tengslum sem eru á milli trúar og heilbrigðis.

Sr. Birgir Ásgeirsson ritar prýðilegan formála að bókinni þar sem hann líkir lestri hennar við gönguferð í íslensku landslagi undir frábærri leiðsögn þrautreynds farastjóra og góðs guðfræðings. Ég tek hjartanlega undir þau orð og óska Sigfinni Þorleifssyni og Skálholtsútgáfunni til hamingju með bók sem brýnt erindi til okkar allra.