GUÐFRÆÐI greinar, ritdómar, fyrirlestrar ...

Út er komin bókin Kristin siðfræði í sögu og samtíð. Boðorðin tíu og evangelísk-lúthersk guðfræði. Bókin er mikil að vöxtum, alls 513 síður með vandaðri heimildaskrá, atriðaorðaskrá og nafnaskrá. Höfundurinn, dr. Sigurjón Árni Eyjólfsson, hefur tvöfalt doktorspróf í guðfræði, er í fullu starfi sem héraðsprestur í Reykjavíkurprófastsdæmi eystra og sérfróður um guðfræði Marteins Lúthers. Bókin skiptist í þrjá meginhluta: sá fyrsti hefur yfirskriftina Boðorðin tíu og guðfræðileg siðfræði, annar nefnist Fyrsta boðorðið og sá þriðji Annað og þriðja boðorðið. Umfjöllun um sjö boðorð bíður því annarrar bókar.

Hinir tveir nokkuð ólíku titlar bókarinnar gera það að verkum að lesandinn verður óviss varðandi það hvers konar bók hann er með í höndunum. Ljóst er að þetta er ekki bók um boðorðin tíu heldur um þrjú fyrstu boðorðin. Þetta hefði ritstjóri útgáfu átt að sjá og leiðrétta. Hvað varðar markmið bókarinnar segir höfundur það vera „að draga helstu útlínur kristinnar siðfræði og þeirrar heimsmyndar sem hún endurspeglar.“(19) Þetta virðist höfundi þó of viðamikið verkefni og bætir því þess vegna við að nauðsynlegt sé að afmarka efnið. Niðurstaðan verður sú að fjallað skal um boðorðin tíu (mínus sjö) og túlkunarsögu þeirra. (19) Kristin siðfræði í sögu og samtíð í þessari bók verður því = þrjú fyrstu boðorðin og túlkunarsaga þeirra. Rökstuðningurinn fyrir þessari afmörkun er hversu nátengd siðfræði evangelísk-lútherskrar kirkju er útleggingunni á boðorðunum tíu. Þetta þýðir þar með að rómversk-kaþólsk siðfræði (sem telst líka kristin siðfræði) og túlkun guðfræðinga þeirrar kirkjudeildar á boðorðunum tíu er ekki með í þessari bók.

Þá er einungis einni spurningu ósvarað áður en hafist verður handa um að fjalla um bókina og sú er: er þetta bók um siðfræði í venjulegri merkingu þess orðs, þ.e. ástundar höfundur t.d. siðfræðilega greiningu á stefjum, stefnum eða kenningum í siðfræðilegu samhengi eða fjallar bókin fremur um trúfræði, ritskýringu og sögu? Svarið við spurningunni má að einhverju leyti finna í lokaorðum höfundar á bls. 487: „Í ritinu hefur verið leitast við að sýna og skýra þær trúfræðilegu forsendur fyrir siðferðilegri hegðun sem koma fram í fyrstu þremur boðorðunum, það er vettvang siðrænnar hegðunar (fyrsta boðorðið), hver maðurinn er sem siðræn vera (annað boðorðið) og eðli og samhengi verka hans (þriðja boðorðið).“ Þessi torskildu orð koma að vissu leyti heim og saman við skilning minn á því hvað fari fram í bókinni. Við þessi orð má þó bæta að nálgunin er túlkunarsöguleg, þ.e. gefið er stutt yfirlit yfir skoðanir valinna þýskra guðfræðinga sem fjallað hafa um spurningar höfundar. Að afloknum lestri ritsins hallast ég að því að það sé guðfræði- og siðfræðisöguleg alfræðibók um mikilvæga strauma og stefnur, hugtök og hugmyndir sem tengjast að meira eða minna leyti þremur fyrstu boðorðunum og eru túlkuð með aðstoð þýskra guðfræðinga í sögu og samtíð.

Fyrsti hluti bókarinnar

Fyrsti hluti bókarinnar inniheldur þrjá kafla. Sá fyrsti þeirra, Straumar og stefnur í guðfræði og siðfræði á 20. öld, inniheldur marga athyglisverða þætti. Hér má m.a. finna greinargóða og gagnrýna umfjöllun um guðfræði Karl Barths, nokkuð sem skort hefur í íslenskri guðfræðiumræðu fram til þessa. Fram kemur gagnrýni á þá skoðun Barths að ekki beri að gera greinarmun á ólíku eðli greinanna trúfræði og siðfræði og afleiðingum hennar fyrir stöðu siðfræðinnar sérstaklega. Siðfræðilega er það sagt óverjandi að vísa einungis til ritningarinnar í siðferðilegum málefnum. (44) Þessi niðurstaða er fengin með því að vísa til gagnrýni nýlegra þýskumælandi siðfræðirita sem leggja áherslu á að guðfræðileg siðfræði taki mið af skynsemi og öðrum vísindagreinum auk ritningarinnar.

Í sama kafla um strauma og stefnur í guðfræði og siðfræði á 20. öld er einnig fjallað um stöðu boðorðanna tíu í GT og NT auk þess sem fjallað er um þau í forn- og miðaldakirkjunni, þ.á m. hjá Lúther. Hér kemur fram athyglisverð niðurstaða, sögulega séð, sem er sú að fornkirkjan taldi boðorðin tíu ekki vega þungt í kristinni siðfræðilegri umræðu. Boðorðin sem slík voru ekki skilin sem sérstök kristin viðmiðun af hinum stóru guðfræðingum fornkirkjunnar. Þess í stað voru þau skilin sem almenn þekking allra manneskja (lex naturalis) á þeim siðalögmálum sem mannkyn allt styðst við. Þessi afstaða frumkirkjunnar breyttist ekki gegnum aldirnar og endurspeglast t.d. hjá einum stærsta og veigamesta guðfræðingi miðalda Tómasi frá Akvínó. Kristin siðfræði hefur því sögulega séð ekki byggst á boðorðunum heldur fyrst og fremst tvöfalda kærleiksboðorðinu. Því má spyrja: getum við litið svo á að það sé fyrst með Lútherdómnum sem hinn „eiginlegi“ skilningur á gildi boðorðanna í kristinni siðfræði kemur fram? Sigurjón Árni skrifar: „Í fornkirkjunni var tilhneiging til að tengja boðorðin tíu við náttúrulögmálin og voru þau með því rifin úr sínu hjálpræðissögulega samhengi.“ (65) Er ekki nær að spyrja hvort evangelisk-lúthersk siðfræði eftir siðbreytingu hafi gert rétt með því að „ rífa“ boðorðin tíu úr sínu sögulega, náttúrulögmálslega samhengi og ýta þar með undir þá þróun að það biblíulega efni sem vísað hefur verið til í uppfræðslu og boðun lútherskrar siðfræði í yfir 400 ár sé tekið úr Gamla Testamentinu og ekki Nýja Testamentinu?

Annað atriði sem athygli vekur í fyrsta kaflanum er skoðun virtra lútherskra siðfræðinga í nútímanum á gildi boðorðanna tíu fyrir kristna siðfræði. Fæstir þeirra gefa boðorðunum mikinn gaum yfirleitt, en þeir sem það gera velja flestir að fylgja hinni hefðbundu leið frum- og miðaldakirkjunnar að tengja boðorðin við lex naturalis, þ.e. þeir telja að kröfur boðorðanna falli saman við þá siðferðilegu þekkingu sem allir menn búa yfir óháð trúarbrögðum. Í þessari afstöðu eru þeir trúir Lúther sjálfum sem hélt fast við skoðun miðaldakirkjunnar um þetta atriði.

Annar kaflinn, Túlkunarfræði í sögu og samtíð, er bæði fróðlegur og gagnlegur. Hann leggur grunn að einni kjarnaspurningu kristinnar siðfræði, nefnilega hvernig beri að nota Biblíuna í kristinni siðfræði. Þessi spurning er klassísk innan siðfræðinnar og hafa guðfræðingar haft mismunandi skoðanir varðandi hana. Þekkt er skoðun Karl Barths en hann leit þannig á að Biblían innihéldi siðferðileg boð Guðs sem kristnu fólki bæri að hlýða. Þessari túlkun hafnaði Reinhold Niebuhr sem áleit að að þótt Biblían innihéldi vissulega ákveðnar siðferðilegar hugsjónir og reglur gæti hún ekki notast sem boðorðabók – hún gæti ekki sagt fólki hvernig því bæri að breyta í einstökum aðstæðum.

Í þriðja kaflanum, Saga siðfræðinnar, fer fram inngangsfræðileg umfjöllun um siðfræði Grikkja og kristinna manna. Dygðasiðfræðin er litin hornauga vegna þess að hefðbundin lúthersk siðfræði hefur ekki aðhyllst hana. Þar með lítur höfundur fram hjá þeirri miklu vakningu sem orðið hefur á síðustu tveimur áratugum meðal guðfræðinga víðsvegar varðandi endurvakningu hennar. Samantekið flytur fyrsti hluti ritsins mikla þekkingu á mörgum mismunandi sviðum sem öll tengjast guðfræði.

Annar hluti bókarinnar

Í öðrum hluta bókarinnar er fjallað um 1.boðorðið í 5 köflum. Fyrsta boðorðið hljóðar svo í Fimmtu Mósebók: „Ég er Drottinn, Guð þinn, sem leiddi þig út af Egyptalandi, út úr þrælahúsinu. Þú skalt ekki hafa aðra guði en mig. Þú skalt engar líkneskjur gjöra þér, engar myndir eftir því, sem er á himnum uppi, eða því sem er á jörðu niðri, eða því, sem er í vötnunum undir jörðinni. Þú skalt ekki tilbiðja þær og ekki dýrka þær, því að ég, Drottinn Guð þinn, er vandlátur Guð.“ Hér er margt óhemju áhugavert efni í guðfræðilegu samhengi. Stuðst er við gamlatestamentisfræðinga og nýjatestamentisfræðinga við trúfræðilega ritskýringu 1. boðorðsins og sköpunarsögunnar í GT og NT. Hér fer fram mikil nákvæmnisvinna og farið vítt um sviðið. Jafnvel stjörnuspekin fær sína umfjöllun hér auk þess sem föðurhugtak fornaldar er krufið til mergjar svo og mannsonarhugtakið, guðshugtakið, komið er inn á friðþægingarkenningar og krosskenningar. Inn í þetta efni er fléttað íhugun höfundar kring um krossfestinguna og nútímamanninn. Það má þó setja spurningamerki við hvort íhugunarformið eigi erindi inn í fræðibók af þessu tagi.

Áhugaverðasti og frumlegasti kafli bókarinnar er 8. kaflinn því hann snýr að íslenskum veruleika og byggir á frumrannsóknum. Rödd höfundarins kemur gleggst fram hér í öllu verkingu. Höfundur bendir á að guðfræðiiðkun á Íslandi hafi að mestu leyti verið bundin við samningu predikana. Í predikuninni komi siðferðisboðskapur íslenskrar kirkju sérlega vel fram. Hann skoðar í þessu ljósi valda íslenska kennimenn á tímabilinu 17. - 20. öld og útleggingu þeirra á dæmisögunni um miskunnsama Samverjann sem sagt er hafa þjónað sem mikilvægt grundvallarstef kristinnar siðfræði um mannúð. Þessi umfjöllun er bæði fróðleg og gagnleg. Þetta á ekki síst við um kennimenn þá sem standa okkur næst í tíma. Sérlega áhugaverð er umfjöllunin um þau guðfræðilegu átök sem áttu sér stað milli fulltrúa hinnar s.k. frjálslyndu guðfræði og „gamalguðfræðinnar“um miðja 20. öld.

Það áhugaverða við frjálslyndu guðfræðina að mínu mati er áhersla hennar á gildi siðfræðinnar. Hvaða þýðingu hefur það haft fyrir siðfræðigreinina sem slíka hér á landi að frjálslynda guðfræðin sem lagði áherslu á mun bjartari mannskilning en gamalguðfræðin var svo harðlega fordæmd? Hér mætti hugsa sér enn frekari rannsóknir og gjarnan rannsóknir sem ekki einblíndu á hið lútherska hugtakapar lögmál – fagnaðarerindi heldur þau greiningarhugtök sem kristnir siðfræðingar vinna gjarnan með, svo sem opinberun – skynsemi. Í framhaldi af því myndu opnast möguleikar til að ræða spurningar eins og þær hverjar séu nauðsynlegar og æskilegar heimildir kristinnar siðfræði, hvað sé sérstakt í kristinni siðfræði, þ.e. hvort inntak hennar sé annað en annarra siðfræðikenninga og einnig hvaða þáttum kristinnar trúar megi tengja kristna siðfræði á frjóan og áhugaverðan hátt. Framangreindar spurningar hafa legið í þagnargildi í íslenskri guðfræðilegri siðfræðiumræðu sl. 40 ár og gengið hefur verið út frá því að kristin siðfræði sé opinberunarsiðfræði þar sem öll rök siðfræðinnar grundvallast endanlega í opinberuninni í Kristi. Forsendan sem þessi skoðun byggist á er sú að kristin guðstrú sé nauðsynleg forsenda siðferðis.

Þriðji hluti bókarinnar

Þriðji hluti bókarinnar inniheldur tvo ákaflega áhugaverða kafla. Í fyrra kaflanum er fjallað um annað boðorðið: Þú skalt ekki leggja nafn Drottins, Guðs þín, við hégóma, í víðtæku sögulegu samhengi, glímt er við spurninguna um frelsi mannsins og hið kristna frelsishugtak svo nokkuð sé nefnt. Þaðan er stefnan tekin á rannsóknir á hinum sögulega Jesú, bæði í fortíð og nútíð. Hér er að finna marga bóka- og greinaútdrætti sem mikil vinna liggur á bak við. Athyglisverðast af öllu þessu efni er kannski það nýjasta sem kemur frá Bandaríkjunum, nefnilega rannsóknir sem beina gagnrýnu ljósi að þýskum nýjatestamentisfræðum. Þessar rannsóknir beina m.a. sjónum að frjálslyndu guðfræðinni með kostum hennar og göllum. Það sem þessar rannsóknir benda á m.a. er hversu spennuhlaðin tilurðarsaga Nýja testamentisins er þar sem ólíkir hópar tókust á um hina réttu túlkun á orðum Jesú og lífi. Hvernig getum við nokkru sinni vitað með vissu hvort það efni sem rataði inni í NT sé hið rétta og hvað með allt það efni sem hafnað var? Þessar spurningar eru að sjálfsögðu ekki nýjar af nálinni. En þessi áminning í lok 9. kafla fær lesanda þessarar bókar samt til að hrökkva við. Því sá tónn sem einkennir framsetningu Siðfræði í sögu og samtíð er einmitt slíkur að maður upplifir ekki að verið sé að velja og hafna efni í þessa bók heldur sé það allt meira og minna sjálfgefið. Manni er vaggað hægt en örugglega í ákveðinni hefð og túlkun hennar og fær á tilfinninguna að hún sé sú eina rétta. Einhverskonar jákvæð þróunarkenning hvíslar í eyra manns að allt hafi stefnt í eina átt allt frá frumkirkju til dagsins í dag. Dæmi um þetta er þegar talað er um boðskap ritningarinnar sem væri hann einn og hinn sami í gegnum hana alla. Þannig er einnig oft talað um skilning GT og NT sem væri hann einn og hinn sami. Þessi framsetningarmáti einkennist af skynjun þess sem túlkunarvaldið hefur, nokkuð sem femínískir guðfræðingar hafa löngu bent á. Raddir þeirra fá hins vegar ekki inni í þessu riti. Síðasti kafli bókarinnar um þriðja boðorðið, Halda skaltu hvíldardaginn heilagan, fjallar um hvíldardaginn í sögulegu ljósi. Hér eins og víða má finna ákaflega gagngera umfjöllun sem lætur engum steini óvelt. Hvíldardagsumræðan er því næst tengd nýsköpun allrar sköpunarinnar og þaðan horfið inn í umræðu um hina hinstu tíma. Þar með endar og bókin.

Samantekt

Bók þessi ber einkenni yfirlitsritsins. Unnið er í þáttum og bálkum og framsetningin ávallt söguleg, þ.e. byrjað á byrjuninni og endað næst nútímanum. Fyrir utan ritninguna sjálfa og helstu stórmenni kristinnar guðfræðisögu vinnur höfundur nær eingöngu með þýska guðfræðinga innan evangelísk – lútherskrar túlkunarhefðar. Þetta er skiljanlegt að vissu leyti þar sem Þýskaland er stór hluti hins lútherska landfræðilega svæðis og höfundurinn hefur menntast í því umhverfi. Raddir hinna mörgu guðfræðinga sem fá inni í bókinni eru frá ýmsum tímum og innihalda oft mismunandi túlkunarleg sjónarmið. Þetta gerir að verkum að bókin verður stundum margsaga, þ.e. kenningarleg sjónarmið stangast á sem höfundur vinnur ekki úr. Dæmi um þetta eru t.d. þau gagnrýnu sjónarmið sem koma fram hjá Barth í byrjun bókarinnar, sjónarmið sem eru hins vegar algjörlega gleymd þegar kemur að því að fást við gagnrýni íslenskra kennimanna á frjálslyndu guðfræðina um miðja síðustu öld. Þannig fýkur höfundur oft til og frá án þess að taka sjálfur afstöðu til hinna mismunandi sjónarmiða sem fram koma í bókinni. Bókin greinir frá miklu en greinir of lítið. Skýr greiningarhugtök eru of sparlega notuð. Á þessu er þó ein mikilvæg undantekning, nefnilega greiningartækið eða lykillinn lögmál – fagnaðarerindi sem er undirstöðuhugtak í evangelískri – lútherskri guðfræði. Með þessu hugtaki má rannsaka margt guðfræðilegt og siðfræðilegt málefnið, en fátt á tæmandi hátt. Ástæðan er sú að þessi lykill er allt of grófur og nær því ekki nægjanlega djúpt niður í þau sjónarmið sem eru til rannsóknar hverju sinni.

Kostur þess að fá það efni á íslensku sem Sigurjón Árni leggur fram í þessari bók er ótvíræður. Vegna smæðar guðfræðisamfélagsins íslenska er fátt um íslenskar bækur í guðfræði og þess vegna mikið ánægjuefni þegar slíkar bækur eru gefnar út. Slíkri bók ber því að taka opnum örmum. Siðfræði í sögu og samtíð er bók sem getur nýst vel við t.d. guðfræðikennslu í ýmsum greinum guðfræðinnar. Í henni er að finna ýtarefni á íslensku sem guðfræðinemar þiggja gjarnan með þökkum. Að mínu viti mundi hún geta nýst best í guðfræði GT og NT svo og við umfjöllun sögulegrar og samstæðilegrar guðfræði um ýmsar stefnur og strauma í guðfræði í fortíð og nútíð.