GUÐFRÆÐI greinar, ritdómar, fyrirlestrar ...

Um útgáfuna

Á vordögum liðnum kom út í ritröðinni Lærdómsrit hins Íslenska bókmenntafélags bókin Hjálpræði efnamanns eftir Klemens frá Alexandríu (frá u.þ.b. 200 e.Kr.) í þýðingu eftir dr. Clarence E. Glad sem jafnframt ritar inngang og skýringar. Bókin er 314 blaðsíður sem skiptast í eftirfarandi kafla: Inngang (bls. 15-125), íslenska þýðingu úr grísku (127-179), skýringar (181-232) og fjóra viðauka (233-262) auk rita-, atriðaorða- og nafnaskrár (263-311). Eftirmála skrifar Ólafur Páll Jónsson ritstjóri.

Af þessu yfirliti sést hversu ítarlegur inngangurinn er. Færð eru rök fyrir umfangi hans með skírskotun til þess að verið sé að undirbúa fleiri rit eftir Klemens frá Alexandríu í íslenskri þýðingu. Í samræmi við það gerir höfundur grein fyrir æviferli Klemensar, upphafi kristni og aðstæðum í Alexandríu, auk þess að fjalla allítarlega um hugmyndir Klemensar og túlkunarhefðir við upphaf kristni. Inngangi lýkur með nákvæmri efnislýsingu á Hjálpræði efnamanns og úttekt á markmiði höfundar með verki sínu.

Frumkvöðullinn Klemens

Þótt fremur lítið sé vitað um ævi Klemensar er óhætt að fullyrða út frá verkum hans að hann sé einn elsti frumkvöðull ,vísindalegrar guðfræði.' Hann er fyrst og fremst maður samtalsins, opinn fyrir ólíkum sjónarmiðum í umhverfinu og gefur svör sem óneitanlega hafa sérstöðu í samanburði við margt annað í ritum kristinna samtímamanna hans. Þetta má að hluta til skýra út frá menningarborginni Alexandríu þar sem hann lifði og starfaði stóran hluta ævinnar. Ólíkir straumar og stefnur höfðu sett svip sinn á andlegt líf borgarinnar í alda raðir. Af þeim þáttum, sem einkum mótuðu Klemens við þessar aðstæður, nefnir höfundur gyðinglega heimspeki og túlkunarhefð (sbr. Fílon), platonska hefð svokallaðra mið-platonskra hugsuða þar sem gætir áhrifa stóuspeki og aristotelískrar heimspeki, gnóstíska kennimenn auk þeirra kristnu hefða sem hann hafði aðgang að.

Eins og fram kemur í upptalningunni hér að framan gerir höfundur m.a. grein fyrir aðferð og áherslum í ritskýringu Biblíunnar á fyrstu öldum kristninnar (bls. 91-104). Óhætt er að fullyrða að sú aðferðafræði hafði mótandi áhrif á túlkunarfræði kirkjunnar langt fram yfir miðaldir. Framsetning Klemensar sýnir að hann er tilbúinn til að tengja saman heimspeki og guðfræði. Í því sambandi tekur höfundur dæmi á bls. 87 í inngangi þar sem hann lýsir túlkun Klemensar á miðlægum texta í sköpunarfrásögn Prestaritsins 1. Mós. 1.26. Til að útlista þennan texta notar Klemens brot úr ritinu Þeaítetos eftir Platon þar sem sambærilegt orðalag bregður á góma. Þá er augljóst að hann hefur orðið fyrir áhrifum af gyðinglegri ritskýringu (sjá m.a. inngang bls. 95) en þau eru oft stórlega vanmetin í úttekt og umfjöllun fræðimanna um kristna rithöfunda á fyrstu öldum kristindómsins. Sú staðreynd að Klemens rökstyður guðfræðilegar kenningar sínar út frá ritningunum segir talsvert til um gæði framsetningarinnar. Í því sambandi vekur sérstaka athygli að hann skírskotar einnig til texta Gamla testamentisins (= LXX, ,sjötíumannaþýðingin', þýðing Gamla testamentisins á grísku), ekki síst sköpunartexta þess, ólíkt Markíonítum, sem litu svo á að Guð Gamla testamentisins samrýmdist ekki kenningu kristindómsins um (al)góðan Guð, sbr. umfjöllun höfundar á bls. 84-85 í inngangi. Því miður eiga Markíonítar talsmenn innan kirkjunnar allt fram á þennan dag sem einkum sést á vanmati og misskilningi á hlutverki og eðli texta Gamla testamentisins í kristinni hefð.

Það er mikill fengur af inngangi ritsins. Það fer ekkert á milli mála að hér er miklum upplýsingum þjappað saman eins og kostur er á. Inngangurinn er þrátt fyrir það vel læsilegur og nokkuð laus við endurtekningar. Undantekningar má þó finna, t.d. á bls. 107 þar sem segir: „Fégirni var talin einkenni hinna síðustu tíma og vera sérstakur ljóður á ráði leiðtoga kristinna samfélaga. Slíkir aðilar áttu að vera sjálfum sér nógir og bar að sjá sér og sínum farborða. Þeir áttu þó sérstaklega að vara sig á að láta nægjusemi sína verða tilefni til gróða eða til að glæða fýsn fégirndarinnar.“ Strax á bls. 110 stendur síðan: „Nægjusemi var almennt lofuð en íburður gagnrýndur.“

Um ritið sjálft

Hjálpræði efnamanns er ekki eitt af meginverkum Klemensar frá Alexandríu. Þau eru Hvatning til Grikkja, Fræðarinn (þrjú bindi) og Samtíningur (sjö bindi) eins og fram kemur í viðauka I (bls. 234-240). Hjálpræði efnamanns er einskonar fyrirlestur eða áminningarræða þar sem lagt er út af frásögunni af ríka manninum í Mk. 10.17-31. Það má því taka undir með höfundi þegar hann segir, að hér sé í reynd fyrsta rit frumkristninnar, sem fjallar sérstaklega um efnið „auðlegð og örbirgð.“ Í riti sínu gerir Klemens greinarmun á ólíkum tegundum auðs, s.s. á ytri og innri, eiginlegum og óeiginlegum eða annarlegum auði, auði viturra og ódygðugra. Þessi flokkun er síðan forsenda þeirrar forgangsröðunar sem hann hvetur kristna einstaklinga til að fylgja í lífi sínu. Í því skyni útlistar Klemens m.a. hvernig hægt er að hreinsa sál sína af ástríðum hennar og læra rétta notkun auðs. Það er því kjarninn í útlistingu hans á sögunni um ríka manninn að þar sé fyrst og fremst verið að hvetja kristna einstaklinga til að hafna girndum sálarinnar sem orsaka misnotkun auðs, en ekki lifibrauðinu, sem er öllum nauðsynlegt, sbr. umfjöllun höfundar um efni ritsins.

Þetta rit gefur ekki einungis mikilvægar upplýsingar um guðfræði auðsins samkvæmt skilningi Klemensar, það er einnig góð heimild fyrir skiptingu félagslegra og efnalegra gæða á 2. öld e.Kr., sbr. inngangur bls. 105. Þá er líklegt að efniviðurinn gefi til kynna að kristindómurinn sé að festa rætur í efri stéttum hins keisaralega samfélags. Það er því vel við hæfi að kynna slíkt verk í nútímasamfélagi þar sem auður og velmegun borgaranna vekja áleitnar spurningar um eiginlegt gildi og hlutverk kristinnar trúar.

Vel unnin þýðing - góðar skýringar

Það verður ekki annað sagt en að þýðingin sé mjög vel unnin. Hún er á góðu íslensku máli. Höfundur hefur sett nokkur grísk hugtök í hornklofa til að gera grein fyrir merkingarmun þeirra í þýðingunni. Þetta kann að trufla lesendur, ekki síst þá sem ekki lesa grísku. Þetta glöggvar hins vegar merkinguna og markmið Klemensar fyrir þá sem skilja frummálið.

Skýringar við þýðinguna eru ákaflega nákvæmar, þar er á köflum fjallað um mjög tæknilega hluti s.s. textarýni og því um líkt sem hefur fyrst og fremst faglegt gildi. Á einstaka stað er skýringum ofaukið sbr. skýringin á eftirfarandi texta: „Á hinn bóginn er ,Kristur fylling lögmálsins til réttlætingar öllum sem trúa'. Hann mun gjöra þá sem hlýða í hvívetna fyrirmælum föðurins að þrælum - eins og gert var við þrælinn Móse - heldur að sonum, bræðrum og samerfingjum.“ Á eftir innskotinu „eins og gert var við þrælinn Móse“ kemur skýring nr. 74: „Þ.e. Móse. Sjá Heb. 3.5-6 (aftanmálsgrein 61, hér að framan).“

Í viðauka I fjallar höfundur um rit og fræðastörf Klemensar. Í Viðauka II eru þýddir nokkrir stuttir kaflar úr kirkjusögu Evsebíosar sem tengjast Klemens sérstaklega. Þetta efni er mjög athyglisvert og gefur verkinu í heild aukið vægi. Viðauki III gefur yfirlit yfir kafla sex í þriðju bók Fræðarans eftir Klemens þar sem fjallað er um sama efni. Loks er gerð grein fyrir handritum, textaútgáfum og þýðingum á Hjálpræði efnamanns í Viðauka IV.

Það er höfundi ritsins, ritstjóra og prófarkalesara til hróss hversu fáar prentvillur fundust við lesturinn. Þær sem fundust voru: Prentvilla á bls. 105, en þar hefur sagnorðið ,er' fallið út í fyrstu málsgrein eftir greinaskil, á bls. 107 stendur ,hina síðustu tíma' fyrir ,hinna síðustu tíma', á bls. 116 stendur ,máluður' fyrir ,málaður' og á bls. 217 hefur ,l' fallið út í ,hlýðir' í þýðingunni á Lk. 10.16.

Yfirgripsmikil ritaskrá gefur áhugasömum lesendum tækifæri til að dýpka skilning sinn á verkum og kenningum Klemensar. Þar að auki gefur hún gott yfirlit yfir helstu rannsóknir á ritum hans allt fram á þessa öld. Atriðaorðaskrá sem nær til allra þátta verksins hjálpar lesendum að finna tiltekin efni eða þætti bæði hratt og vel.

Eins og fram kemur hér að framan er fátt út á frágang og framsetningu verksins að setja. Þegar á heildina er litið er óhætt að fullyrða að upp úr standi hversu vel verkið er unnið og á hversu góðu máli það er skrifað. Það á við um alla þætti þess, inngang, skýringar og ekki síst þýðinguna sjálfa. Það verður ekki annað sagt en að hér hafi verið unnið stórverk - ég tala nú ekki um góðverk - með því að gefa íslenskum lesendum aðgang að kirkjufeðrunum með ítarlegu yfirliti yfir þá strauma og stefnur sem einkum höfðu áhrif á kristna rithöfunda á 2. öld e. Kr. Það eru því ánægjulegar fréttir að Clarence Glad skuli halda áfram að þýða rit Klemensar frá Alexandríu eins og fram kemur í eftirmála bókarinnar.