GUÐFRÆÐI greinar, ritdómar, fyrirlestrar ...

Um Helgakver

"Það var erfitt, ægilegt puð" sagði gamall maður norður í landi, þegar hann minntist Helgakvers. Já, Helgakver var notað víða um land í fermingarfræðslu á síðustu árunum fyrir 1900 og á fyrstu árum tuttugustu aldar. En kverið varð mörgum umtalsverð áraun, þeim sem urðu að festa orðalagið í minni. Því var víða kvartað og kveinað. Því var haldið fram, að Helgakver hefði komið óorði á kristindóminn! Það var alla vega boðskapur Ásgeirs Ásgeirssonar, síðar forseta, þegar hann ritaði um trúfræðslu kirkjunnar (Kver og kirkja). Hann fann Helgakveri margt til foráttu. Þá dró Þórbergur ekki úr þegar hann minntist komu Helgakvers: "Þetta var Helgakver. Það dró svart ský yfir framtíð mína. Ég vissi að ég átti að fara að setjast við að læra þessa skruddu orðrétt utanbókar… …Þessi kverlærdómur þótti mér svo leiðinlegur að ég finn engin orð í málinu til að lýsa þeim ófögnuði…"(Í Suðursveit). Ekki brugðust þó allir svo óskaplega við og margir snerust til varnar kverinu.

Nú hefur Hið íslenska bókmenntafélag útgefið Helgakver að nýju og prentað með Fræði Lúthers hin minni eins og vera ber. Einar Sigurbjörnsson, prófessor, hefur og skrifað ágætan og ítarlegan inngang að ritinu, skýrt sögulegt samhengi og greint frá inntaki. Helgakver var ekki fyrsta kverið, sem Íslendingur skrifaði, en það var hins vegar það fyrsta eftir Íslending, sem löggilt var. Það hafði talsverð áhrif á afstöðu fólks og hvernig hugsað var og rætt um kristindóm fyrir um eitt hundrað árum á Íslandi, til góðs eða ills. Útgáfan er því tímabær og lofsverð.

Tilgangurinn helgar meðalið

Helgakver var samið til að veita uppvaxandi kynslóð fræðslu um lútherska, kristna kenningu. Kverin höfðu verið með nokkurri sundurgerð, en Helgi vildi gjarnan að fræðslan væri með ákveðnu móti. Kverið ber Helga sama vitni og aðrar bækur sem hann skrifaði. Það er skýrt í framsetningu og skipulegt í uppsetningu. En það var ekki og er engan veginn léttleikandi skemmtilestur. Við því er ekki heldur að búast. Uppeldisfræði Helga gekk ekki út á kirkjulegt hí og hopp. Honum var í mun að ungviðið fengi haldgott veganesti á ótryggum tímum, þegar allt var á fleygiferð og hættur leyndust við hvert horn. Helgi Hálfdánarson fylgdist ágætlega með straumum og umræðum í Evrópu og vildi veita landsmönnum sínum það sé hann vissi best. Trúvarnarritgerð hans er t.d. afar áhugaverð í þeim efnum, sem og siðfræði hans, Kristileg Siðfræði.

Helgakver, þ.e. Kristilegur barnalærdómur eftir lúterskri kenningu, er greinargott yfrilit höfuðatriða kristindómsins skv. kenningu lútherana á 19. öld. Ritið skiptist í tvo meginhluta. Í fyrri hlutanum, sem nefnist "Trúarlærdómurinn", útlistar höfundur skilmerkilega meginstef kristinnar trúar, svo sem um eiginleika Guðs, um Krist, hjálpræðisverk hans og um verk Heilags anda. Í síðari hlutanum, sem nefnist "Siðalærdómurinn", ræðir höfundur um siðfræði, svo sem um fordæmi Jesú Krists, um rétta sjálfsumhyggju og um rétta breytni við náungann. Í Fræðunum minni fjallar Marteinn Lúther stuttlega um hvert hinna tíu boðorða, um trúarjátninguna, Faðir vorið og sakramentin. Fræði þessi hafa verið notuð um aldir sem fræðslurit í kirkjunni, sem kennd er við Lúther. Fræðin voru prentuð með Helgakveri, þ.e. sem fyrsti hluti kversins.

Framsetning og áherslur

Helgakver hefur skýra framsetningu, skefur ekki af og enginn þarf að efast um stefnu og afstöðu. En kenningin er þó tengd trúarlífi fólks, sem er hin klassíska, lútherska afstaða. Oft er beinlínis lögð áhersla á einstaklingseðli trúarinnar. Rætt er um stöðu mannsins frammi fyrir Guði, að trúin sé tengsl við Guð, en ekki kredda eða réttur skilningur á kenningu. Einstakar greinar hafa yfirskrift og byrja allar á orðinu "um." Eftir öllum greinum, sem eru oft ekki nema ein eða tvær setningar, koma vers úr Ritningunni. Helgakver er því Biblíutengt og hefur líklega eflt þekkingu og skilning fólks á Biblíunni. Trúfræðina setur Helgi upp í samræmi við flæði trúarjátningarinnar. Kenningin er ekki bundin samfélagsaðstæðum beint, heldur sett fram eins og tjáning um veruleika handan og ofan tíma. Andinn er sem sé sá, að kristindómur varði eilífðina, en þó ber trúuðum manni að lifa sem ábyrgur maður gagnvart náunga sínum. Kristnin er mál eilífðar, sem þó sker tíma. Í Helgakveri er lögð áhersla á hjálpræðissögu og Biblíuskilningur er forkrítískur. Helgi mat ekki mikils samtíma biblíurannsóknir og var eiginlega hræddur við þær (sbr. trúvarnarritgerð hans). Hann var í því ekki ólíkur öðrum guðfræðingum ytra. Um alla Evrópu voru menn skelfdir gagnvart biblíurýninni, sem þótti stappa nærri árásum á kristindóminn. Guðshugtakið kversins er litað af konungsímynd um Guð, þ.e. hinu mónarkíska guðshugtaki. Eiginleikar Guðs í kverinu eru því einkum dýrð og hátign og önnur þau atriði sem búast má við af konungi í æðra veldi, þ.e. konungsframlengingar (al+góður, al+vitur o.s.frv.). Guð stýrir og stjórnar, útdeilir gæðum og böli. Helgi talar um lífið í stíl við reynsluáherslu Íreneusarhefðarinnar. Áhugavert er, að þegar Helgakver ræðir um Guð er það með heimspekilegu málfari. Þegar rætt er hins vegar um Jesú Krist verður það gjarnan sögulegt. Siðfræðin er talsvert huglæg í meðförum Helga, byrjað er á hugarfari einstaklingsins og mikilvægi þess. Annað er leitt þaðan í frá.

Formáli Einars

Framan við hina nýju útgáfu hefur Einar Sigurbjörnsson ritað ágætan inngang að Helgakveri. Hann skýrir hlutverk kvera í kristninni, tengslin við fermingu og afstöðu siðbótarmanna. Þá gerir hann ítarlega grein fyrir trúfræðslu- og kvera-sögu Íslendinga, sem er mikill fengur að. Sr Sigurður Pálsson og fleiri hafa ritað um þetta efni, en hér dregur Einar ágætlega saman fróðleik á einn stað um þessa flóknu en mikilvægu sögu. Þessi hluti formálans er hvað gjöfulastur og veigamestur. Einar getur og þeirra kvera, sem komu út á 20. öld. þ.e. í kjölfar Helgakvers. Stuttlega er gerð grein fyrir ævi- og starfsferli Helga Hálfdánarsonar og ritum hans. Gott er einnig, að Einar minnir á sálma Helga og stöðu þeirra í sálmabókum íslensku kirkjunnar. Og líklega verður sálmaskáldsins Helga lengur minnst en bókarhöfundarins. Í sálmunum tekst fræðaranum vel upp, enda notað mál söngs og tilbeiðslu sem er lífseigara en aðrar tungur. Einar fer yfir áherslurnar í kverinu og trúfræði þess. Hann skýrir tegslin við lútherskuna, ástæður yrðinga og dóma, sem einhverjum nútímamönnum þættu harkalegir. En Einar skýrir vel forsendur, inntak og samhengi kversins. Hann gerir líka grein fyrir hvað það var, sem Ásgeir Ásgeirsson, margir prestar og skólamenn, gagnrýndu Helgakver fyrir þegar komið var fram á 20. öld. Samantekt á ritverkum Helga kemur fram í: "Í öllum ritum hans, svo og sálmum hans og prédikunum, kemur fram mikill trúarlegur innileiki, skarpur skilningur, hæfileiki til að setja mál sitt fram með skýrum hætti og skiljanlegum og trúmennska við kenningar kirkju sinnnar." (s. 46).

Mat

Inngangi að riti eru ýmsar skorður settar. Inngangur að Helgakveri er leiftrandi góður. En ég hefði þó óskað, að Einar hefði ritað lengra mál um trúfræði Helgakvers og viðtöku. Þar eru fólgnir ýmsir viðkvæmir en mikilvægir þættir kirkju- og menningar-sögu Íslendinga. Glötunarkenning Helgakvers er t.d. skýr, en Einar minnist ekki á á þær pínlegu umræður, sem urðu vegna umfjöllunar og greina Matthíasar Jochumssonar á glötun, útskúfun og forædmingu. Þær greinar voru birtar eftir að Helgakver kom út, þ.e. á síðasta áratug 19. aldar. Mér hefur sýnst, að Helgakver komi við þá sögu og hafi því litað trúarbaráttu Haraldar Níelssonar og þeirra guðfræðinga sem kenndu sig við nýguðfræði og/eða spírtisma. Hvernig á að skýra þau mál?

Þá hefði verið áhugavert að skoðuð hefðu verið tengsl fyrri hluta kversins, trúfræðinnar, og seinni hlutans, siðfræðinnar. Svo virðist sem Helgi Hálfdánarson hugsi reglubundið (og híerarkískt), þegar hann túlkar trú og sið, að meginreglur stjórni afleiðingum, kjarnar spíri og verði að ákveðnum blómgróðri. Kenning er nánast sett fram eins og um trúarleg lögmál væri að ræða og síðan studd með biblíuversum. Siðfræðin virðist hins vegar vera leidd af þeim kjarnaatriðum og varða hagnýtingu á meginreglunni. Trú og kenning virðist því mikilvægari en siðferðið. Ritháttur Helga er nánast lögfræðilegur, trúfræðin er eins í líkingu stjórnarskrár og siðfræðin sem reglugerðir! Er þetta rétt og hvernig er boðskapur Kristilegrar siðfræði samanborið við Helgakver?

Árni Svanur Daníelsson, guðfræðingur, hafði frumkvæði að þessari endurútgáfu Helgakvers og bjó textann til prentunar. Um hlut hans í útgáfunni er getið í góðum eftirmála ritsjórans, Vilhjálms Árnasonar. Prófarkalestur var almennt góður en þó ekki fullkominn í formála (sjá t.d. s. 31 og 40). Bókmenntafélaginu skal þakkað fyrir útgáfuna og ánægjulegt að nú skuli á þess vegum koma út guðfræðiritaruna. Helgi er í góðum félagsskap með höfundi Tómasarguðspjalls, Sören Kierkegård og Aþanasíusi kirkjuföður, en ráðgert er að gefa út eitt rita hans sem Lærdómsrit innan tíðar. Þá er von á Klemens kirkjuföður einnig. Gott er og gleðilegt.