GUÐFRÆÐI greinar, ritdómar, fyrirlestrar ...

Ritgerðasafnið Guð á hvíta tjaldinu er nýjung í guðfræðilegri hefð á Íslandi. Hér á eftir verður leitast við að staðsetja ritið innan guðfræðilegrar umræðu um leið og gerð verður grein fyrir byggingu ritsins og efni þess auk þess sem nokkrum spurningum verður varpað fram.

Guðfræði, túlkunarfræði og kvikmyndir

Guðfræðin sem fræðigrein snýst meira eða minna um rannsóknir og túlkun á textum og miðlun inntaks þeirra inn í samtíðina hverju sinni. Guðfræðingar hafa í aldanna rás verið ófeimnir við að leita í smiðju annarra fræðigreina í leit að hentugum aðferðum og hugtökum til notkunar í framsetningu sinni.

Í þessu sambandi hefur guðfræðin m.a. átt samleið með málvísindum, heimspeki og sagnfræðirannsóknum. Guðfræðin er þó langt frá því að vera alfarið í stöðu þiggjandans. Túlkunarfræðin á t.d. upphaf sitt sem sérstök fræðigrein í glímu guðfræðinga við rit Biblíunnar. Alla síðustu öld var lífleg umræða um túlkunarfræði meðal guðfræðinga og heimspekinga.

Áhrif Martins Heideggers og H. G. Gadamers á túlkunarfræðina eru óumdeilanleg. Sá síðarnefndi hefur lagt ríka áherslu á vægi áhrifa- eða túlkunarsögunnar við ritskýringu á textum. Gagnvart guðfræðinni má útleggja þetta svo að textar, hugmyndir og þemu úr ritningunni hafi ekki einungis sérstaka túlkunarsögu, heldur hafi þeir svo að segja öðlast eigið líf (og það æði fjölbreytt) innan vestrænnar menningar.

Í skýringarritum við rit Biblíunnar er farið að gera ítarlega grein fyrir þessari túlkunar- og áhrifasögu á afmökuðum texta hennar. Allajafna er þá ritað um helstu áhersluþætti viðkomandi texta og helstu vandamálin við túlkun hans. Að því loknu er gefið sögulegt yfirlit yfir þær útleggingar og úrlausnir sem menn hafa sett fram í gegnum söguna.

Þessi þáttur áhrifasögunnar er bundið við ritningartextann, en réttilega hefur verið bent á að áhrifasagan nái út fyrir ramma textans sjálfs. Svo má að orði komast að textinn fari í vissri merkingu að heiman og yfirgefi samhengi ritningarinnar. Myndlist og bókmenntir hafa löngum hýst þennan kunna menningarsögulega „flakkara“. Við þeirri skoðun hefur verið hreyft, m.a. hér á landi, að nauðsynlegt sé að greina á milli túlkunar- og áhrifasögu.

Innan kennimannlegrar guðfræði og í samtali guðfræðinga við aðrar greinar hafa um all langt skeið verið rannsökuð trúarstef í bókmenntum og myndlist. Menn hafa hér verið ófeimnir við að brjóta niður múra á milli fræðigreina. Óhætt er að segja að þessi umræða hafi skapað sér fastan sess innan fræðanna.

Í þessu samhengi var það einungis tímaspursmál hvenær menn myndu snúa sér að kvikmyndum. Nægir hér að benda á rannsóknir sem sýna að einstaklingar horfa að meðaltali á sjónvarp í eina til fjórar klukkustundir á dag. Það þarf ekki mikið hugmyndaflug til að gera sér grein fyrir því magni sjónvarpsþátta og kvikmynda sem fólk sér á lífsferlinum.

Nauðsyn á guðfræðilegri úttekt á þeim er því krefjandi og það færist í vöxt að fræðimenn takist á hendur það verkefni. Því ber að fagna að á Íslandi skuli vera til staðar hópur fræðimanna sem hefur snúið sér að þessu verkefni. Íslenski hópurinn, Deus ex cinema, vitnar einnig um áðurnefnt þverfaglegt samstarf því í honum eru guðfræðingar, bókmenntafræðingar, kvikmyndafræðingar, myndlistamenn og heimspekingar. Afrakstur þessa samstarfs hefur nú birst í bókinni Guð á hvíta tjaldinu sem er gefin út af Háskólaútgáfunni.

Bygging ritsins

Ritið er alls 290 blaðsíður og meginmál þess skiptist í fimm hluta:

1. Kvikmyndin sem boðberi trúar
2. Kristur og kristsgervingar
3. Biblíustef
4. Trúarhreyfingar
5. Trúarstef í kvikmyndum Kieslowskis

Í lokin er samantekt um höfunda. Kápumynd Gísla Sigtryggsonar hæfir ritinu vel. Bókin er gædd fjölda mynda sem vísa til umræddra kvikmynda og í lok hverrar greinar fylgir heimildaskrá um bækur, rit, greinar og vefslóðir.

Í inngangi er gerð gein fyrir aðferðafræði hópsins, sögu hans og einstökum meðlimum. Í inngangi eru settar fram fimm almennar staðhæfingar um rannsóknir hópsins á trúarstefjum í kvikmyndum:

Í fyrsta lagi er því hafnað að guðfræðirannsóknir eigi að afmarkast við rannsóknir á fornum textum, þar sem „ekkert skúmaskot mannlegrar tilveru [á] að vera guðfræðinni óviðkomandi“ (7).

Í öðru lagi er vísað til nauðsynjar þess að þekkja til trúarrita til að ljúka upp trúarstefjum í kvikmyndum.

Í þriðja lagi að greina beri á milli texta ritningarinnar og þess biblíutexta sem er mótandi í menningunni.

Í fjórða lagi segir um túlkun Biblíunnar að við túlkum texta ávallt: „út frá eigin lífsreynslu og þeim menningarheimi sem við erum aldir upp í“ (9).

Og loks er í fimmta lagi sagt: „að þeir sem ekki hafa þekkingu á trúarritum og goðsögum eru nær ólæsir á menningu sína“ (9).

Starf hópsins á því að vera „nokkurs konar lestrarkennsla, þ.e. viðleitni til að dýpka skilning almennings á menningu sinni með því að þjálfa hana í að greina þessi stef“ (9).

Fimm hlutar ritsins

Fyrsti hlutinn, Kvikmyndin sem boðberi trúar, er borinn uppi af grein Ólafs H. Torfasonar „Handritið skrifaði guðspjallamaðurinn Lúkas“ (15-30). Hún er að vissu leyti inngangsgrein þar sem viðfangsefni ritsins er reifað.

Ólafur grípur til þeirrar samlíkingar kvikmyndaleikstjórans Martins Scorsese að kvikmyndahús séu kirkjur samtímans(18). Í þau sækist nútímamaðurinn til þess að öðlast og vinna úr trúarlegum upplifunum. Helgirit hinna ýmsu trúarbragða, hugmyndir úr goðsögum og menningarsögu eru efniviðurinn sem boðskapur kvikmynda er unninn úr og honum miðlað áfram. Máli sínu til stuðnings vísar Ólafur í nokkrar kvikmyndir og sérstaklega sjörnustríðsbálk Georgs Lucasar.

Af framsetningu hans má ætla að trúarleg stef í kvikmyndum séu ekki endilega afmörkuð við trúarbrögð og ákveðin einkenni þeirra. Trúarbrögð þjóna frekar sem mósaíksteinar sem leikstjórinn raðar saman í mynd sína. Fulltrúar trúarbragða, þar með talið kristninnar (öll dæmin sem talin eru upp vísa til hennar), eru annað hvort notaðir „til að réttlæta [ofbeldi] - eða auka áhrifamátt ofbeldis í þágu myndarinnar“ (26). Ólafur vísar til þessara þátta án þess að leggja mat á þá eða draga af þeim frekari ályktanir.

Almennt má segja að það sé einkennandi fyrir greinarnar í ritinu að í þeim er vísað til tengslanna milli kvikmynda og trúarstefja, en minna er um það að dregnar séu skýrar og afgerandi ályktanir um þetta samband.

Annar hlutinn ber yfirskriftina Kristur og kristsgervingar. Í honum leitast Arnfríður Guðmundsdóttir, Gunnlaugur A. Jónsson og Pétur Pétursson við að varpa ljósi á hina ýmsu kristsgervinga í kvikmyndum. Arnfríður skilgreinir kristsgerving svona:

Kristsgervingur þarf „ekki að líkjast Kristi í öllum meginatriðum til þess að geta kallast því nafni ... [en hann] þarf að hafa trúverðuga skírskotun til persónu eða boðskapar hans ... og [má] ekki vera á skjön við frelsunar- og kærleiksboðskap hans“ (53).

Þessa skilgreiningu tengir Arnfríður við túlkunarmódel sem „byggir á samvirkni ´spámannlegrar-frelsunarhefðar´ Bíblíunnar og áherslan á ´fulla mennsku´ kvenna“ (34). Í þessu samhengi er gerð grein fyrir sögu Jesúmynda, þeim breytingum sem hafa orðið á þeim og bent á kvikmyndir þar sem konur taka að sér hlutverk Krists eða eru kristsgervingar vegna eigin þjáningar eða meðaumkunar í garð hinna þjáðu (54-65).

Gunnnlaugur tekur nokkuð annan pól í hæðina í sinni grein, þar er ekki að finna sérstaka skilgreiningu á hvað er átt við með hugtakinu kristsgervingur, enda lætur hann sér nægja að ræða um vísanir til Krists. Eftir að hafa gert grein fyrir söguþræði myndarinnar Babette býður til veislu dregur hann fram tilvísanir í síðustu kvöldmáltíðina og gefur sér að því loknu að gestgjafinn sé í hlutverki Krists (79-81).

Pétur Pétursson byggir á greiningu Gunnlaugs varðandi kristsgervinga og tengir hana við kjörmynd félagsvísindanna, frummyndahugsun Jungs og umfjöllun Laxness um Jesúgervinga í ritgerðum hans „Inngangur að Passíusálmunum“ og inngangi að Grettis sögu Ásmundarsonar (90, 92, 95). Það gefur að skilja að með þessu móti verður kristsgervingshugtakið hjá Pétri mjög víðfeðmt og rúmar m.a. kúrekann sem Clint Eastwood leikur í myndinni Pale Rider. Venjulegum kvikmyndaáhorfanda, eins og þeim er hér stýrir penna, finnst samlíking vígamannsins og dauðans (sbr. Op 6.8) í myndinni fulldjörf, en er ekki æði langt til seilst með því að gera hann að kristsgervingi?

Í þriðja hluta bókarinnar, sem ber yfirskriftina Biblíustef, er að finna fjórar greinar. Einkennandi fyrir greinar Árna Svans Daníelssonar, Gunnars J. Gunnarssonar og Jóhönnu Þráinsdóttur er viss varfærni þar sem reynt er að forðast að lesa trúarstef inn í kvikmyndirnar. Í stað þess er byggingu og frásögu myndanna gerð nákvæm skil og reynt að sýna fram á samsvörun á efnistökum myndanna og tiltekinna guðfræðilegra viðfangsefna. Þannig er forðast að segja að myndir fjalli um tiltekin guðfræðileg efni, en þess í stað lögð áhersla á að hægt sé að sjá hliðstæðu milli guðfræði og myndar. Þorkell Ágúst Óttarsson gengur hins vegar lengra í að fullyrða um tengsl myndar og guðfræði.

Í fjórða hlutanum, Trúarhreyfingar, er meðal annars að finna fræðandi grein eftir Bjarna Randver Sigurvinsson þar sem hann fjallar ítarlega um heilaþvott og tengsl hans við trúarflokka í kvikmyndum. Þá er þarna einnig áhugaverð grein eftir Gunnlaug A. Jónsson um trúarsögulegt samhengi kvikmyndarinnar The Chosen.

Fimmti hlutinn hefur að geyma nokkrar greinar um trúarstef í kvikmyndum Krzysztofs Kieslowskys.

Samantekt og mat

Bókin snertir við forvitnilegu efni og dregur fram hve víðtæk áhrif kristni og önnur trúarbrögð hafa. Ýmsar spurningar vakna við lesturinn.

1. Hvað er til dæmis nákvæmlega átt við með því að „ekkert skúmaskot mannlegrar tilveru [eigi] að vera guðfræðinni óviðkomandi“ (7)? Ef hér er haldið fram að í ljósi vitnisburðar ritningarinnar eigi guðfræðin að fjalla um stöðu mannsins gagnvart Guði og heimi - þ.e.a.s. tilvistarvanda mannsins - þá er þessi fullyrðing skiljanleg. En ef í þessu felst fullyrðing um að guðfræðinni sé allt viðkomandi, þá er ef til vill full djúpt í árinni tekið til þess að réttlæta umfjöllun um trúarstef í kvikmyndum. Hafa ber í huga að það er margt í tilverunni sem ritningin tjáir sig ekki um. Því má segja að þessa staðhæfingu hefði mátt útfæra nánar.

2. Um kvikmyndarýni hópsins má spyrja: Hvert er nákvæmlega sambandið milli túlkunar- og áhrifasögu? Er hægt að tala um áhrifasögu þegar tilvísun í texta og þemu ritningarinnar er óljós, hulin og jafnvel villandi? Ef það er hægt er nauðsynlegt að skilgreina hugtakið nánar. Í kvikmyndum er oft farið frjálslega með þýðingu á texta ritningarinnar og viss guðfræðileg þemu, eins og túlkun(anir) hennar á þjáningunni. Í þessu sambandi er lesandinn of oft skilinn eftir í lausu lofti. Hann verður sjálfur að meta eða ráða í um hvaða áhrif er nákvæmlega verið að ræða. Hann þarf að greina á milli áhrifa og misskilnings.

Þessi vandi er sérstaklega áberandi í sambandi við notkunina á hugtakinu kristsgervingur. Nauðsynlegt hefði verið að skilgreina tengsl þess við kristsfræðina betur og greina hina ýmsu kristsgervinga í ljósi hennar. Oft er ekki greinilegt hver er munurinn á kristsgervingi og eftirfylgd við Krist? Og staða helgunarinnar í þessu sambandi er frekar óljós. Spyrja má hvort hægt sé að tala um kristsgerving sem tilheyrir öðru menningarsamfélagi eða er jafnvel í andstöðu við boðskap Krists? Spurning er hvort hugtakið kristsgervingur sé ekki orðið alltof vítt og að það verði af þeim sökum merkingarlítið og ómarkvisst. Einnig má spyrja hvort ekki verði að nota hugtakið kristsgervingur í skýrari tengslum við kristsfræðina en höfundar gera í þessari bók.

3. Loks má spyrja: Nægir tilvísun í Biblíuna til þess að um trúarlegt stef sé að ræða? Hver eru mörkin á milli rangtúlkunar eða misskilnings og áhrifasögu? Hér stöndum við frammi fyrir meginvanda túlkunarfræðinnar: Hvenær er lesið inn í textann og hvenær ekki? Hið sama á við um samlestur kvikmynda og guðfræði. Í ritgerðunum er almennt ekki nægilega skýrt dregið fram hvenær textum ritningarinnar og boðskap hennar og útfærslu á honum í kvikmyndum greinir á.

Hópurinn er enn að móta „lestrarkennslu“ (9) sína og aðferðir við greiningu kvikmynda á guðfræðilega gagnrýninn hátt. Það er því ekki að undra að þær spurningar sem hér hefur verið varpað fram lúta einkum að aðferðafræði, enda er þessi fræðigrein að stíga fyrstu skrefin. Bókin er athyglisvert framtak og það verður spennandi að fylgjast með framhaldinu, sem vonandi svarar einhverjum af ofangreindum spurningum. Mun það án efa efla getu áhugasamra til að horfa á eða „lesa“ kvikmyndir með trúarleg stef í huga.