GUÐFRÆÐI greinar, ritdómar, fyrirlestrar ...

Útgáfa Tómasarguðspjalls markar ákveðin tímamót í sögu Lærdómsrita Bókmenntafélagsins. Þetta er fyrsta ritið sem inniheldur umfjöllun um og þýðingu á fornum kristnum texta. Það er ósk undirritaðs að framhald verði á útgáfum samsvarandi rita, kristnum sem gyðinglegum, því af mörgu markverðu er að taka.

Ritið sem hér um ræðir skiptist í eftirfarandi meginhluta: 1) inngang sem inniheldur almenna umfjöllun um „Hefð Tómasar“ sem og upplýsingar um meginheimildir þýðingarinnar og formlega uppsetningu (ss. 13-59); 2) þýðingu á Tómasarguðspjalli (Tómasi) (63-107); 3) skýringar á ýmsum þáttum þýðingarinnar (109-204); og 4) skrá yfir heimildir um texta Tómasar og aðra frumtexta (205-14). Að endingu er að finna eftirmála ritstjóra Lærdómsritanna. Gagnlegt hefði verið að bæta við skrá yfir erlenda (t.d. enska) titla þeirra rita sem vísað er til og ekki eru til í íslenskri þýðingu.

Í inngangi er lesandanum m.a. veitt innsýn í fjölbreytileika heimilda um uppruna kristinnar trúar. Kynnt eru s.k. Apókrýf rit Nýja testamentisins (Nt) sem Tómas er jafnan talinn tilheyra. Lögð er áhersla á samkeppni þessara rita við rit Nt á þeim tíma er helgiritasafn kristinnar kirkju var ekki að fullu mótað. Að mati höfundar inngangs eru sum þessara rita eldri en þau sem er að finna í Nt. Þar á meðal er Tómas sem höfundur telur að hafi verið „fyrst ýtt til hliðar af síðari ritverkum“ (s. 19). Rakin er saga fundar Nag Hammadi bókasafnsins í Egyptalandi árið 1945. Fundur þessara handrita (um 50 bækur eða rit) varpar ómetanlegu ljósi á kristna hefð s.n. gnóstíkea sem nánast eingöngu hafði verið vitað um af skrifum kirkjupólitískra andstæðinga. Með fundinum fengu menn í fyrsta sinn að líta Tómas augum í heild sinni, en fyrir fundinn höfðu menn haft afar óljósa mynd af formi og innihaldi guðspjallsins. Auk þessa staðfesti fundurinn að snemma hefði verið til guðspjall í öðru formi en því sem er að finna í Nt, þ.e. einungis í ræðuformi. Gefin er almenn lýsing á formi og innihaldi Tómasar, einkum í samanburði við guðspjöll Nt. Að mati höfundar á Tómas sér „hvergi fleiri hliðstæður en með elstu hefðum og heimildum sem um Jesú frá Nasaret eru þekktar“ og verður „tvímælalaust . . . að tímasetja þegar og snemma á fyrstu öld“ (s. 30), en elsta guðspjall Nt (Markús) er jafnan talið vera skrifað eftir miðja fyrstu öld. E.t.v. mætti draga saman megináherslur inngangsins með eftirfarandi tilvitnun í höfund: „Tómasarguðspjall endurspeglar í senn einhverja elstu varðveitta heimild um kristna trú jafnt og vitneskju um tilurðarsögu og tilgang margra rita Nýja testamentisins“ (s. 15).

Auk almennrar kynningar á Tómasi sem hingað til hefur verið íslenskum lesendum að mestu ókunnur, er inngangur ritsins að mörgu leyti gagnlegur til skilnings á margbreytileika kristinnar trúar á fyrstu skeiðum hennar. Áhersla höfundar á að tefla fram „ókanónískum“ ritum sem jafngildum ritum Nt í sögulegu samhengi er bæði réttmæt og brýn.

Fáein atriði, formleg sem efnisleg, má þó gera athugasemdir við: 1) Málfar höfundar er heldur þungt á stundum. Þegar við bætast langar setningar (t.d. á ss. 14-15, 19, 44) er hætt við að lesandinn missi þráðinn og þurfi að endurlesa viðkomandi efni. 2) Afmörkun einstakra kafla og þátta í inngangi er nokkuð óljós, einkum vegna þess að ákveðin atriði koma endurtekið upp. Þetta á sérstaklega við um spurninguna um „upprunaleik“ Tómasar sem gengur eins og rauður þráður í gegnum innganginn. 3) Nokkurrar ónákvæmni gætir í notkun á heitinu „Apókrýf rit Nt.“ Að sögn höfundar er hér annars vegar um að ræða „hefðir og rit eldri en þau sem er að finna í Nýja testamentinu“ og hins vegar „rit sem samin voru um svipað leyti og í kjölfar rita Nýja testamentisins“ (s. 18). Þetta má skilja sem svo að flest Apókrýf rit Nt standi nærri ritum Nt hvað aldur varðar. Það er þó ekki allskostar rétt: Yfirgnæfandi meirihluti þessara rita var samin mun síðar en rit Nt, sum jafnvel á miðöldum, og einungis fáein þeirra mega hugsanlega teljast eldri en sum rit Nt. Einnig má nefna að Barnabasarbréf sem höfundur minnist á (s. 18) er almennt ekki talið með Apókrýfum ritum Nt heldur s.n. Postullegum feðrum (safn rita frá lokum fyrstu til miðrar annarrar aldar). 4) Sumar röksemdir höfundar fyrir því að Tómas sé „upprunalegri“ en guðspjöll Nt virðast vafasamar. Til að mynda verður ekki séð að notkun á allegórískri túlkun í guðspjöllum Nt beri vott um yngri texta (sjá s. 30) þar sem slíkri aðferð hafði snemma verið beitt, t.d. af gyðingnum Fílon frá Alexandríu (20 f.Kr.-50 e.Kr.). Það verður heldur ekki séð að skortur í Tómasi á hugmyndum um lok heimsins styrki „upprunaleik“ þess andspænis guðspjöllum Nt (sjá ss. 37-8). Slíkar hugmyndir voru áberandi meðal Gyðinga löngu fyrir tíma Jesú. Ýmislegt í Tómasi gæti reyndar bent til þess að samfélag það sem Tómas varð til í hafi verið vel á veg komið í að aðgreina sig frá gyðinglegum rótum Jesú og fylgismanna hans, sbr. t.d. umm. 39, 43, 52, 53, 71, 102 (athyglivert er að spurninguna í umm. 53 er einnig að finna í Róm 3.1, en þar er svarið hins vegar gagnstætt). 5) Í tilraun höfundur til að færa rök að því að Tómas varðveiti „upprunalegra“ efni en bréf Páls postula má finna villandi upplýsingar og jafnvel rangfærslur. Fullyrt er t.d. að Páll hafi ekki verið samferðamaður lærisveina Jesú og að hann hafi tilheyrt „öðrum hópi fólks sem boðaði guðdóm Krists í ljósi hugmynda um upprisu hans frá dauða“ (s. 18). Fyrri fullyrðingin er auðvitað fjarri sanni (sjá t.d. Gal 1.18nn) og hvað hina síðari varðar þá myndu líklega fáir fræðimenn taka undir það í dag að Páll hafi boðað „guðdóm Krists.“ Ennfremur spyr höfundur: „[H]var er þá heilagleikinn nema í orðum Jesú sjálfs og þeim hefðum sem næst honum standa? Varla hjá Páli sem dæmin sanna að þekkti lítið ef ekki neitt til þeirra hefða sem elstar heimildir kristninnar eigna stofnandanum sjálfum, Jesú frá Nasaret“ (ss. 43-4). Hér má benda á að þó svo að einhver ótilgreind dæmi „sanni“ að Páll hafi ekki lagt Jesú mörg orð í munn er ekki þar með sagt að hann hafi ekki þekkt til þeirra. Taka verður tillit til þess að bréf Páls og s.n. guðspjöll eru af gjörólíku sniði. Á sama hátt má einnig segja að þó svo höfundur(ar) Tómasar hafi lagt Jesú einhver tiltekin orð í munn er ekki þar með sagt að þau komi frá Jesú sjálfum. Auk þess er hæpið að fullyrða að Jesús hafi verið „stofnandi“ kristninnar. Hvað þessi atriði áhrærir væri gagnlegra að leggja áherslu á margbreytileika þeirra heimilda sem varðveitt eru um orð og gjörðir Jesú í stað upprunaleika þeirra og áreiðanleika sem lítt verður vitað um með einhverri vissu. Ef menn leita „heilagleikans“ verður hann vart fundinn með síðari áherslunni því hún gerir það einungis að verkum að leitin tekur aldrei enda.

Ef málfar í inngangi má teljast þungt á köflum þá gildir það að mínu mati ekki um sjálfa þýðinguna. Málfar hennar skilar af sér skilmerkilegum texta og formlegt yfirbragðið er fyllilega við hæfi í riti af þessu tagi. Ennfremur er sá máti að aðgreina orð Jesú frá orðum annarra með mismunandi leturgerð einkar hagfelldur fyrir lesandann.

Í samræmi við hefðbundna skiptingu textans er þýðingunni skipt í 114 ummæli (gr. logia). Þýðandi hefur auk þess bætt millifyrirsögnum við textann. Neðanmáls er að finna gagnlegar tilvísanir til hliðstæðna í guðspjöllum Nt. Koptíski frumtextinn (sem upprunalega er þýðing úr grísku) er ekki prentaður enda fáum þarfur eins og þýðandi bendir á (s. 53). Á undan þýðingunni eru kynntar þær handritaheimildir sem hún byggir á og í kjölfar hennar gerir þýðandi ítarlega grein fyrir vali sínu á milli ólíkra leshátta handrita. Einnig er í skýringunum stundum gerð grein fyrir mögulegri merkingu textans.

Eftirfarandi athugasemdir mætti gera við þýðinguna og uppsetningu hennar: 1) Enda þótt þýðandi taki fram að „allar nákvæmar útgáfur og þýðingar [hljóti] að taka til greina leshætti grísku handritabrotanna“ (s. 55) virðist hann hvarvetna fylgja koptíska textanum. Þetta gildir einnig þegar grísku handritin veita skýrari mynd af innihaldi textans, s.s. í umm. 30 þar sem koptíski textinn virðist merkingarleysa ein (sbr. skýringar á ss. 138-40). Eðlilegt er að lesandinn spyrji hví haldið sé fast við koptíska textann í þeim tilvikum sem mun eldri handrit á grísku hafa varðveitt guðspjallið í annarri mynd. 2) Stundum virðast millifyrirsagnir vera í litlu samhengi við þann texta sem þær afmarka (t.d. „Varðan og veruleikinn,“ „Hallæri heimsins“ og „Augliti til auglitis“). Fyrirsagnir þessar draga úr (raunverulegri) sundurleitni textans og kunna því að vera villandi fyrir lesandann. 3) Merking einstakra ummæla í Tómasi er síður en svo augljós. Gagnlegt hefði því verið að gefa fleiri skýringar á mögulegum merkingum ummælanna og/eða varpa fram ólíkum tillögum fræðimanna þar að lútandi. Líklegt má telja að slíkt hefði reynst forvitnilegra fyrir lesendur ritsins fremur en þær ítarlegu skýringar sem gefnar eru á handritaútgáfum.

Með útgáfu Tómasarguðspjalls er veitt kærkomin og tímabær kynning á kristinni hefð sem íslensk þjóð hefur einungis þekkt af afspurn. Í ljósi ofangreindra athugasemda ber að taka fram að gildi ritsins felst fyrst og fremst í þýðingunni sjálfri sem greinilega er faglega unnin. óhætt er að fullyrða að hún sé fjársjóður fyrir hvern þann sem áhuga hefur á að kynna sér fornar heimildir um orð Jesú frá Nasaret ellegar margbreytilegar hefðir kristins átrúnaðar.

Rúnar M. Þorsteinsson, guðfræðingur Runar.Thorsteinsson@teol.lu.se