GUÐFRÆÐI greinar, ritdómar, fyrirlestrar ...

Á vegg við Túngötuna hefur ungur heimspekingur úðað með úðabrúsa: „Hvar er veruleikinn?“ — spurning sem franski heimspekingurinn René Decartes (1596-1650) svaraði sitjandi í hægindastól við arineld og í náttslopp einhverntíma rétt um árið 1641. Því er skemmst frá að segja að Decartes fann veruleikann og líka vissuna um veruleika Guðs í hugskoti sjálfs síns.

Hann lýsir þeim fundi í bókinni „Hugleiðingar um frumspeki“ sem er nú nýlega komin út í flokki íslenskra lærdómsrita hjá Hinu íslenska bókmenntafélagi. Bókin skiptist í tvo jafnlanga meginkafla: Fyrst inngang prófessors Þorsteins Gylfasonar og svo hugleiðingar Decartes sjálfs. Það sem hér fer á eftir er fyrst og fremst hvatning til lesenda kirkjan.is til að kynna sér þenna fræga trúar- og frumspekitexta í vestrænni hefð. Ítarleg rýni og uppskurður á jafn áhrifamiklu verki verður að bíða betri tíma.

Um texta Decartes

„Hugleiðingar um frumspeki“ er líkt og eldri bók Decartes „Orðræða um aðferð“ (HÍB 1991) drottning bóka fyrir byrjendur í heimspeki (og þá auðvitað líka fyrir þá sem lengra eru komnir). Róttækni hennar er algjör. Höfundurinn efast um tilveru alls sem er og heitir sjálfum sér að trúa engu. Þetta gerir hann í því augnamiði að finna með skynseminni („náttúrunnar skilningsljósi“) fastan punkt í veruleikanum sem ekki verður efast um. Hann leitar í hugarheimi sjálfs sín í þeirri von að finna þar hornstein sem hægt er að byggja alla skynjun, hugsun, vísindastarfsemi og guðstrú á.Eftir nokkra leit taldi Decartes að hann hefði fundið það sem hann leitaði að: Hann efaðist og því hlaut einhver að vera til sem væri að efast, ályktun hans var með öðrum orðum: Ég efast, þ.a.l. hlýt ég að hugsa. Ég hugsa, þess vegna er ég.

Þegar ég las bækur Decartes fyrst þá vakti það bæði skrítin og skemmtileg viðbrögð hjá vinum og vandamönnum. Ég óð eitt sinn á súðum, beitandi efa Decartes og frumspekilegri tortryggni og lét á mér skiljast að ekkert yrði vitað með vissu um tilvist nokkurs, en þá man ég á móðir mín spurði: „Er það þetta sem þið lærið í háskólanum?“ og eftir samtal við Halldór vin minn Baldurson teiknara um Decartes sendi hann mér þessa mynd:

En að að öllu gríni slepptu, þá fékkst Decartes við brennandi spurningar sem mörkuðu nýtt tímabil í heimspeki. Tímabil sem kennt er við nýöld og fól í sér uppgjör við heimsmynd miðalda og skólaspeki. Decartes skrifar á spennandi umbrotatímum og uppgjörs í Evrópu: Siðbót, Gagnsiðbót, Endureisn, Upplýsing, Barokk, gerjun í vísindum, landafundir og fleiri straumar og stefnur tókust á og voru að móta til frambúðar hvernig Evrópumenn áttu eftir að skoða og skilja heiminn — þar með talinn sinn eigin líkama og sál. Decartes stóð í þessari deiglu miðri og leitaði með eintali sálarinnar að því sem væri satt og víst. Hann leitaði inn á við, hitti sjálfan sig fyrir og fann forsendur fyrir trú sinni tilvist Guðs.

Um inngang Þorsteins Gylfasonar

Þorsteinn Gylfason ritar um Decartes af þekkingu og tengir heimspekinginn skemmtilega í allar áttir, m.a. til Íslands og bregður upp myndum af því að hvaða íslenskir lærdómsmenn voru samtímamenn Decartes og hverjir þeirra hafi getað andað að sér svipuðum vindum í Leiden í Hollandi.

Hann nefnir m.a. Þorkel Arngrímsson sem talinn er til fyrstu lækna á Ísland (og þýddi m.a. „Breytni eftir Kristi“ eftir Tómas frá Kempis (um 1380-1471) og var faðir Jóns biskups Vídalíns) og Gísla Magnússon í náttúrufræðing sem síðar varð sýslumaður í Fljótshlíð. Skemmtilegast þótti mér þó að lesa að þýski heimspekingurinn Gottfried Wihelm von Leibniz (1646-1716) segist hafa lesið gamanleik eftir Decartes sem gerist á Íslandi. Þar er landinu lýst sem sælueyju og aðalsögupersónan er íslensk prinsessa. Fallegt, ekki satt?

Þorsteinn gerir grein fyrir heimpekilegu innihaldi textans og bendir á hvaðan Decartes sækir eintalsstíl sinn, staðsetur kenningu hans í hugmyndsögunni og sýnir fram á hvernig innlegg hans skipti máli fyrir vísindaiðkun og heimpeki. Þorsteinn rekur einnig rök Decartes fyrir tilvist Guðs, hugmyndir hans um fullkomleika og óendanleika; um tengsl sálar- og líkama; og um réttlætingu fyrir gæsku Guðs. Þorsteinn er í þessum efnum vel til starfans fallinn og setur hugmyndir sínar fram á skýran og læsilegan hátt.

Bæði inngangur og meginmál þessa rits er áskorun sem ætti ekki að láta neinn lesanda kirkjan.is ósnortinn. Ég hvet þig lesandi góð(ur) að taka áskorun og lesa sjálf(ur) Hugleiðingu um frumspeki eftir Decartes og inngang Þorsteins — ekki síst ef þú hefur ekki tekið ákskorun í trúarhugsun þinni um nokkra hríð. Bókina helgar Þorsteinn herra Sigurbirni Einarssyni biskup. Góða skemmtun!

var vefur = "gudfraedi" var sida = "efni/ritdomar/hugleidingar_um_frumspeki"